Posted in Համաշխարհային պատ., Թարգմանություն

Մայիսի 11-22, առաջադրանք, 8-րդ դասարան

1024px-map_europe_alliances_1914-hy

Ռազմաքաղաքական դաշինքերի առաջացումը

20–րդ դարի սկզբին միջազգային հարաբերություններում եղան զգալի փոփոխություններ։ Բրիտանիան ստիպված էր դուրս գալ իր կողմից իրականացվող փայլուն մեկուսացման քաղաքականությունից և սկսել հավասարակշռող դաշինքների որոնման և ձևավորման քաղաքականություն։ 1902 թվականին կնքվեց անգլո-ճապոնական համաձայնությունը, որով Անգլիան իրեն ապահովեց ընդդեմ Ռուսաստանի, քանի որ Ռուսաստանը և Ճապոնիան հակամարտող կողմեր էին։ Անհրաժեշտ էր նաև դաշնակից որոնել ընդդեմ Գերմանիայի: Գերմանիան ուներ հզոր ցամաքային բանակ և եվրոպական միակ պետությունը, որը կարող էր իր ցամաքային բանակով մրցել Ֆրանսիայի։ Ուստի անգլիական դիվանագիտությունը սկսեց աշխատել ֆրանս-անգլիական դաշինքի ձևավորման օգտին։ Ֆրանսիան իր հերթին դաշնակից էր փնտրում ընդդեմ Գերմանիայի, քանի որ նրա հիմնական դաշնակից Ռուսաստանը զբաղված էր Հեռավոր Արևելքում Ճապոնիայի հետ հարաբերությունների կարգավորմամբ։ 1904 թվականի ապրիլի 8-ին Լոնդոնում հանդիպեցին ֆրանսիական և անգլիական կողմերը՝ կնքվեց ֆրանս-անգլիական արտաքին համաձայնագիրը, որը կոչվեց entente (համաձայնություն)։ Պայմանագիրը բաղկացած էր երկու մասից՝ մեկը ենթակա էր հրապարակման, մյուսը գաղտնի էր։ Հրապարակման ենթակա բաժնում կողմերը պարտավորվում էին Մարոկկյան հարցի շուրջ պահպանել 1880 թվականի Մադրիդյան կոնֆերանսի սկզբունքները, իսկ գաղտնի հատվածում Անգլիան ճանաչում էր Ֆրանսիայի իրավունքները Մարոկկոյի, իսկ Ֆրանսիան՝ Անգլիայի իրավունքները Եգիպտոսի նկատմամբ։ Ռուս-ճապոնական պատերազմի ավարտից հետո ձախողված Ռուսաստանը նորից թեքվեց դեպի Եվրոպա, որտեղ սակայն ուժերի վերադասավորման արդյունքում Ռուսաստանի շահերի տարածքում արդեն ներկա էր ոչ թե Մեծ Բրիտանիան, այլ Գերմանիան։ Հետևաբար Մեծ Բրիտանիան այլևս չէր դիտարկվում որպես հակառակորդ և նույն այս հիմնավորմամբ Ռուսաստանը Մեծ Բրիտանիայի կողմից նույնպես չէր դիտարկվում որպես հակառակորդ։ Բացի այդ առկա էր նաև Ֆրանսիայի գործոնը, քանի որ վերջինս համարվում էր այս երկու երկրների դաշնակիցը։ 1907 թվականի օգոստոսի 31-ին Պետերբուրգում հանդիպեցին անգլո-ռուսական կողմերը և կնքվեց անգլո-ռուսական կոնվենցիան, որով վերջնական ձևավորում ստացավ Անտանտը՝ դառնալով ֆրանս-անգլո-ռուսական եռյակ խմբավորում, որը պետք է պայքարեր Եռյակ միության դեմ Մեծ պատերազմում։

 Պատերազմի պատճառների, մասնակիցների նպատակները:

Առաջին համաշխարհային պատերազմը տեղի է ունեցել տերությունների 2 խմբավորումների՝ գերմանա-ավստրիական (Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա, Թուրքիա, 1915 թ-ից՝ Բուլղարիա) և Անտանտի (Մեծ Բրիտանիա, Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Սերբիա, 1917 թ-ից՝ ԱՄՆ և այլն, ընդհանուր թվով 34 պետություն) միջև: 

Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառները բազմազան են և քննարկման առարկա։ Պատերազմը սկսվել է Բալկաններում 1914 թվականի հուլիսի վերջին և ավարտվել է 1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին՝ խլելով 17 միլին մարդու կյանք և 20 միլիոն անհետ կորածի։Երկարաժամկետ վերլուծությունները միտված են բացատրելու ինչու երկու գերտերություններ Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարիան մի կողմից և Ռուսաստանը, Ֆրանսիան, Սերբիան և Մեծ Բրիտանիան մյուս կողմից մտան պատերազմի մեջ 1914 թվականին։ Պատերազմի պատճառները հասկանալու համար անհրաժեշտ է վերլուծել քաղաքական, տարածքային և տնտեսական հակամարտությունները, Միլիտարիզմը, դաշինքների ստեղծման պատճառները, իմպերիալիզմը, ազգայնականության աճը և ուժային վակումը Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո։ Մյուս հիմնական պատճառներից կարող են լինել Եվրոպայում ուժային վերադասավորումից հետո տարածքային վեճերը, փլուզված և մասնատված երկրները, սպառազինության մրցավազքը, որը սկսվել էր վերջին տասնամյակներում:Կարճաժամկետ վերլուծությունները փորձում են բացատրել թե ինչու հենց այդ ժամանակ սկսվեց պատերազմը։ Նրանք վերլուծում են Հուլիսյան ճգնաժամի ժամանակ մեծ տերությունների որոշումները, ինչը առաջացել էր Արքայազն Ֆրանց Ֆերդինանդի և նրա կնոջ սպանությունից հետո 1914 թվականի հունիսի 28-ին։ Սպանությունը կատարել էր Գավրիլո Պրինցիպ, ով ազգությամբ սերբ էր և Երիտասարդ Բոսնիա խմբակցության անդամ էր, որին սատարում էր Սերբիական ազգայնական Սև ձեռք կազմակերպությունը: Ճգնաժամը ծագեց Ավստրո-Հունգարիայի և Սերբիայի միջև, որում ներքաշվեցին Ռուսաստանը, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Բելգիան և Մեծ Բրիտանիան։ Ճգնաժամի խորացման պատճառներից էր դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայությունը մեծ տերությունների միջև։Ճգնաժամին հաջորդեց մի շարք դիվանագիտական հակամարտություններ Մեծ տերությունների երկրների միջև։ Այս հակամարտությունների հիմնական պատճառը կարող է լինել ուժերի վերադասավորությունը Եվրոպայում սկսած 1867 թվականին: Պատմաբանները մինչև այժ չեն եկել համաձայնության պատերազմի հիմնական պատճառների շուրջ։ Գոյություն ունեն մի քանի տեսակետներ։ Շատ պատմաբաններ կարծում են, որ պատերազմը ոչ թե սկսել են Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարիան, այլ ներքաշված են եղել նաև այլ ուժեր։ Մյուսները կարծում են, որ Գերմանիան երկար ժամանակ պլանավորել էր պատերազմը, երրորդները կարծում են որ Անտնանտի ուժերը ավելի շահագրգռված են եղել պատերազմի սկսվելու հարցում։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը, գլխավոր ճակատները

1914 թ-ի ամենամեծ ճակատամարտը տեղի է ունեցել Մառն և Էն գետերի շրջանում, որտեղ 2 կողմից մասնակցեց 1,5 մլն մարդ, զոհվեց և վիրավորվեց 600 հզ-ը: Ֆրանս-անգլիական զորքերը կանգնեցրին գերմանական զորքերի հարձակումը դեպի Փարիզ և հակառակորդին ստիպեցին նահանջել մինչև Էն գետը:  Արևմտյան ճակատում սկսվեց դիրքային պատերազմ: Օգոստոսի վերջին Գերմանիային պատերազմ հայտարարած Ճապոնիան սկսեց Խաղաղ օվկիանոսում զավթել գերմանական տիրույթները և հպատակեցնել Չինաստանը: Կովկասյան ռազմաճակատում 1914 թ-ի դեկտեմբերի 9-ից մինչև 1915 թ-ի հունվարի 5-ը Սարիղամիշի մոտ ռուսական բանակը գլխովին ջախջախեց թուրքական 90-հզ-անոց զորքը (փրկվեց միայն 12 հզ-ը), իսկ ռազմական նախարար Էնվեր փաշան հազիվ խուսափեց գերեվարվելուց: Ռուսները թուրքերին վտարեցին նաև Իրանի Ատրպատական նահանգից: 1915 թ-ին ռուսական զորքերի հարձակումը ծանր կացության մատնեց Ավստրո-Հունգարիային: Դաշնակցին օգնելու համար Գերմանիան լայնածավալ հարձակում սկսեց և գրավեց լեհ-լիտվական հողերը: Թեև ռուսները 300 հզ. զոհ տվեցին, սակայն Ռուսաստանը դիմակայեց: 1915 թ-ին Բալկանյան ճակատում Իտալիան, որ անցել էր Անտանտի կողմը, չկարողացավ առավելության հասնել Ավստրո-Հունգարիայի նկատմամբ. վերջինս նվաճեց Չեռնոգորիան և Ալբանիան: Բուլղարիան պարտության մատնեց Սերբիային: 1915 թ-ի ապրիլի 22-ին Արևմտաեվրոպական ճակատում՝ Իպր քաղաքի մերձակայքում, գերմանացիներն առաջին անգամ օգտագործեցին քիմիական զենք (թունավորվեց 15 հզ. մարդ): 1915 թ-ի մայիսին ռուսները հայ կամավորական ջոկատների աջակցությամբ գրավեցին Վանը: Սակայն հուլիսին ռուսական բանակը ժամանակավորապես թողեց հայկական տարածքները, որը ճակատագրական եղավ արևմտահայության համար: 

 Ռազմական գործողությունները 1914-16թթ

Կենտրոնական ուժերի ռազմավարությունը տուժեց փոխըմբռնման բացակայությամբ։ Գերմանիան խոստացել էր աջակցել Ավստրո-Հունգարիային նվաճել Սերբիան, բայց գործնականում խոստումը չկատարեց։ Սկզբում հարձակվողական պլանը հաստատվեց 1914 թվականի սկզբին, բայց այն տեստավորում չէր անցել։ Ավստրո-հունագարացիները հավատում էին, որ Գերմանիան կփակի հյուսիսային ճակատը ռուսներից: Սակայն Գերմանիան կարծում էր, որ Ավստրո-Հունգարիան իր ուժերը կկենտրոնացնի ռուսների դեմ, իսկ Գերմանիային կմնա հարձակվել Ֆրանսիայի վրա։ Արդյունքում Ավստրո-Հունգարիան ստիպված էր զորքերը բաժանել ռուսական և սերբական ճակատների միջև։ Ավստրիան պատերազմական գործողությունները սերբերի հետ սկսեց Ցերի և Կոլուբարայի ճակատամարտերով օգոստոսի 12-ին։ Հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում ավստրիական գրոհները հետ էին մղվում պատճառելով մեծ կորուստներ, ինչը ի չիք դարձրեց ավստրացիների կայծակնային հաղթանակի հույսերը։ Արդյունքում Ավստրո-Հունգարիան ստիպված էր կենտրոնացնել մեծ քանակությամբ զորք Սերբիայի դեմ, թույլ պաշտպանված թողնելով ռուսական ճակատը: Սերբիան կարողացավ հետ մղել ավստրիացիների առաջին գրոհները 1914 թվականին, ինչը եղավ նրանց առաջին հաղթանակը վերջին հարյուրամյակում: Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին գերմանական բանակի 80%-ը կենտրոնացված էր արևմուտքում համաձայն «Aufmarsch II West» պլանի: Սակայն հետագայում որոշում ընդունվեց գործել Aufmarsch I West պլանի, որը նաև հայտնի էր որպես Շլիֆենի պլան: Համաձայն այս պլանի, գերմանական զորքերը պետք է հարձակվեին Ֆրանսիայի վրա Բելգիայի հյուսիսով, որտեղ ջախջախեին ֆրանսիական զորքերին, իսկ երկրորդ մասը պետք է անցներ Վերդենի անտառները և հարձակվեր Փարիզի վրա: «Aufmarsch I West»-ը չորս հիմնական պլաններից մեկն է, որոնք հաստատվել էին Գերմանաիայի ղեկավարության կողմից 1914 թվականին, սակայն նախապատվությունը տրվեց «Aufmarsch I West» պլանին, որը ենթադրում էր, որ Գերմանիան պետք է կռվի մեկ ճակատով Ֆրանսիայի դեմ, բացառվում էր, որ Ռուսաստանը և Բրիտանիան պետք է օգնեն Ֆրանսիային: Չնայած իր ոչ պիտանելությանը և ավելի ռացիոնալ պլանի առկայությանը, այն մնում էր գայթակղիչ իր հարձակվողական արագությամբ և էժանությամբ: «Aufmarsch II West» պլանը նույնպես չիրագործվեց անիրական նպատակների և գերմանական զորքերի քանակության պակասի պատճառով: Վերջնական հաստատված պլանի համաձայն՝ գերմանացիները պետք է շրջանցեին սահմանի վրա կենտրոնացած ֆրանսիական զորքերի աջ թևից, պարտության մատնեին Լյուքսեմբուրգում և Բելգիայում կենտրոնացած ֆրանսիական զորքերին և շարժվեին հարավ` դեպի Փարիզ։ Սկզբում գերմանացիները հաջողության հասան, մասնավորապես Սահմանային ճակատամարտերում (14-24 օգոստոս)։ Սեպտեմբերի 12-ին ֆրանսիացիներին՝ բրիտանական ջոկատների օգնությամբ, հաջողվեց կանգնեցնել գերմանական զորքերի առաջխաղացումը հաղթելով գերմանացիներին Փարիզի արևելքում Մառնի ճակատամարտում (5–12 սեպտեմբեր), և հետ մղեցին գերմանական զորքերին 50 կմ։ Հարավում նույնպես Մուլհաուսի ճակատամարտում ֆրանսիացիները հաջողության հասան։ Արևելքում ռուսական զորքերը բաժանվեցին երկու մասի։ Նրանց դեմ գերմանացիները ուղարկեցին 8-րդ բանակը, որը նախատեսված էր որպես պահեստային` ֆրասնացիների դեմ։ Բանակը ուղարկվեց Արևելյան Պրուսիա: Բանակը գլխավորում էր Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգը, ով հաղթեց ռուսներին մի քանի ճակատամարտերում, որոնք հայտնի էին որպես Տանենբերգի ճակատամարտ (17 օգոստոս – 2 սեպտեմբեր)։ Սա նշանակում էր, որ Գերմանիան ստիպված էր կռվել երկարատև երկու ճակատային պատերազմով։ Սակայն գերմանական բանակը լավ պաշտպանական դիրք էր զբաղեցրել Ֆրանսիայում` կիսով չափ կրճատելով ածխի մատակարարումը։ Բացի այդ գերմանացիները ոչնչացրել կամ վիրավորել էին մոտ 230.000 ֆրիանսիացի և բրիտանացի զինվորականների՝ կորցնելով համեմատաբար ավելի քիչ զինվոր։ Բայցևայնպես գերմանացիների հաղորդակցման խնդիրները և հրամանատարության կասկածելի որոշումները թույլ չտվեցին գերմանացիներին ավելի մեծ հաջողությունների հասնել:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը և հետևանքները

Պատերազմի արդյունքում չորս կայսրություններ վերացան. Գերմանական, Ավստրո-Հունգարական, Օսմանյան և Ռուսական: Շատ ազգեր վերականգնեցին իրենց անկախությունը, բացի այդ ձևավորվեցին նոր պետություններ: Չորս արքայատոհմեր ոչնչացվեցին պատերազմից հետո. Հոհենցոլերները, Հաբսբուրգները և Օսմանցիները: Բելգիան և Սերբիան ավերվեցին, ֆրանսիացի 1,4 միլիոն զինվոր սպանվեցին, չհաշված մյուս կորուստները: Գերմանիան և Ռուսաստանը նույնպես մեծ կորուստներ ունեցան: Պաշտոնապես պատերազմը զինադադարից հետո շարունակվեց ևս յոթ ամիս մինչև Վերսալի պայմանագրի ստորագրումը Գերմանիայի կողմից 1919 թվականի հունիսի 28-ին: Միացյալ նահանգների Սենատը չվավերացրեց պայմանագիրը, չնայած այն վայելում էր ժողովրդի հավանությունը, և պաշտոնապես չդադարեցրեց իր մասնակցությունը պատերազմին մինչև Կնոքս-Պորտեր բանաձևի ստորագրումը 1921 թվականի հուլիսի 2-ը:Վերսալի պայամանագրից հետո պայմանագրեր ստորագրվեցին Ավստրիայի, Հունգարիայի, Բուլղարիայի և Օսմանյան կայսրության հետ: Սակայն Օսմանյան կայսրության հետ պայմանագրի ստորագրումը կասեցվեց Թուրքիայի անկախության համար պատերազմի պատճառով և վերջապես Անտանտի և արդեն Թուրքիայի հանրապետության միջև պայմանագիրը կնքվեց միայն 1923 թվականի հուլիսի 24-ին Լոզանում:Շատ երկրներում պատերազմի ավարտ համարում են Վերսալի պայմանագրի կնքման օրը, որից հետո միայն պատերազմ գնացած զինվորները վերադարձան տուն, բայց հիմնականում պատերազմի ավարտ է համարվում զինադադարի օրը՝ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ը: Իրավաբանորեն պատերազմի ավարտ է համարվում Լոզանի պայմանագրի ստորագրման օրը, երբ Անտանտի զորքերը լքեցին Կոստանդնուպոլիսը:

Նոր ռազմաքաղաքական իրավիճակը 1917թ.

1917 թվականի գործողությունները նախանշում էին պատերազմի ավարտի մասին, սակայն բոլոր հետևանքները չվերացվեցին մինչև 1918 թվականը:Բրիտանացիների կողմից ծովային շրջափակումը ծանր անդրադարձավ Գերմանիայի վրա: 1917 թվականին Գերմանիայի ռազմական ղեկավարությունը որոշեց սկսել աննախադեպ սուզանավային գրոհներ, որպեսզի Բրիտանիան դուրս գար պատերազմից: Գերմանիան նախատեսում էր Բրիտանիայի ափերին խորտակել ամսական 600,000 տոննա տարողությամբ նավ: Գերմանիայի ղեկավարությունը հասկանում էր, որ այսպես կարող է ԱՄՆ-ին ներքաշել պատերազմի մեջ, սակայն նրանց հաշվարկենրով Բրիտանիայի կորուստները այնքան մեծ կլինեն, որ նրանք ավելի շուտ հաշտություն կխնդրեն քան ԱՄՆ-ն կներքաշվի պատերազմին: Իրականում խորտակումները տոննաներով կազմում էին ավելի քան 500,000 տոնա ամսական փետրվարից հուլիս ամիսներին: Ապրիլ ամսին կազմեցին 860,000 տոննա:: Հուլիսից հետո ներդրված կոնվոյների համակարգը շատ արդյունավետ էին սուզանավերի դեմ պայքարում: Բրիտանիան անվտանգ դարձավ խորտակումներից, մինչդեռ Գերմանիայի տնտեսությունը անկում էր ապրում: 1917 թվականի Նիվելի հարձակման ժամանակ, Ֆրանսիայի 2-րդ գաղութարար դիվիզիոնի Վերդենի ճակատամարտի վետերանները հրաժարվեցին կատարել հրամանները՝ լինելով հարբած և առանց զինվորական համազգեստի: Նրանց սպաներին չհերիքեց միջոցներ, որպեսզի պատժի ամբողջ գումարտակը, բացի այդ պատիժը անմիջապես չհետևեց: Ֆրանսիական բանակի խռովությունները վարակեցին ևս 54 դիվիզոն, 20,000 զինվոր դարձավ դասալիք: Չնայած զանգվածային ձերբակալություններին, պատիժներին, հայրենասիրական դասերի և պարգևատրական մեխանիզմների, ֆրանսիացի զինվորները հրաժարվում էին մասնակցել հետագա գրոհներին: Ռոբերտ Նիվելը պաշտոնանկ արվեց հրամանատարի պաշտոնից, նրան փոխարինեց գեներալ Ֆիլիպ Պետեյնը, ով կանգնեցրեց արյունահեղ գրոհները:Աստրո-Հունգարիայի և Գերմանիայի հաղթանակը Կապորետտոյի ճակատամարտում պատճառ հանդիսացավ Անտանտին կազմակերպել գլխավոր խորհուրդ, որտեղ որոշվեց կազմել ընդհանուր հրամանատարական շտաբ, մինչ այդ բրիտանական և ֆրանսիական զորքերը գործում էին առանձին:1917 թվականին, երբ Կենտրոնական տերությունները հաշտություն հաստատեցին Ռուսաստանի հետ, մեծ քանակությամբ գերմանացի զինվորներ արևելքից տեղափոխվեցին արևմտյան ճակատ, որոնք պետք է դիմագրավեին օրեցօր ավելացող ամերիկյան զինվորներին: Գերմանիան հույս չուներ, որ կհաղթի երկարատև խրամատային պատերազմում և որոշեց արագ լայնածավալ գրոհ կազմակերպել: Բացի այդ, Անտանտի և Կենտրոնական տերությունների ղեկավարները վախենում էին սոցիալական ընդվզումներից և Եվրոպայում տիրող հեղափոխական վտանգից: Այս պատճառով երկու կողմերն էլ ցանկանում էին արագ հաղթանակի ուղի փնտրել:1917 թվականին Ավստրիայի կայսր Կառլոս I-ը առանց Գերմանիայի իմացության որոշեց բանակցություններ սկսել Իտալայի հետ:: Իտալիան մերժեց առաջարկները, իսկ այս բանակցությունները հայտնի դարձան Գերմանիային:

Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների պարտությունը

Հարյուրօրյա հարձակման վերջին փուլը Մյոզ-Արոնի գրոհն էր, որը սկսեցին ֆրասնական և ամերիկայն զորքերը սեպտեմբերի 26-ին: Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում ֆրանսիական և ամերիկյան ստորաբաժանումները ներխուժեցին Շամպայն և ստիպեցին գերմանացիներին թողնել մի քանի կարևոր բարձունք և նահանջել Բելգիայի սահման: Հոկտեմբերի 8-ին ճակատային գիծը նորից հատեցին Բրիտանական զորքերը Կամբրեի ճակատամարտի արդյունքում: Գերմանական զորքերը ստիպված էին կրճատել ճակատային գիծը և օգտագործել Նիդերլանդների սահմանը որպես այլընտրանքային ուղի նահանջելու դեպի Գերմանիա:Երբ Բուլղարիան սեպտեմբերի 29-ին կնքեց զինադադարի պայմանագիր, Լուդենդորֆը մեկ ամիս ընկավ մեծ սթրեսի մեջ:Գերմանիայի անխուսափելի պարտության մասին լուրերը տարածվեցին գերմանական զորքերում: Խռովությունների սպառնալիքը խորանում էր: Ադմիրալ Ռեյհարդ Շիրը և Լուդենդորֆը որոշեցին վերջին փորձը ձեռնարկել, որպեսզի վերականգնեին գերմանական նավատորմի հեղինակությունը: Իմանալով, որ արքայազն Մաքսիմիլիանի կառավարությունը հավանություն չի տա նման նախաձեռնությանը, Լուդենդորֆը որոշեց գործել ինքնուրույն: Այնուամենայնիվ պատրաստվող հարձակման մասին լուրերը հասան Քիլում տեղակայված նավաստիներին: Շատերը հրաժարվեցին մասնակցել ծովային հարձակմանը՝ համարելով այն ինքնասպանություն, որի համար ձերբակալվեցին: Լուդենդորֆը ընդունեց իր մեղքը և Կայզերը ազատեց նրան պաշտոնից հոկտեմբերի 26-ին: Բալկանների կորուստը նշանակում էր, որ Գերմանիան կորցնում էր նաֆթի և սննդի հիմնական կենսական ուղին: Բոլոր պահուստային միջոցները արդեն ծախսված էին: Դաշնակիցների նաֆթի պահանջարկի մոտ 80%-ը լրացնում էր Միացյալ Նահանգները, այսինքն Գերմանիայի սնուցման ուղու կորուստը էլ ավելի ուժեղացրեց դաշնակիցներին:Ռազմական անհաջողությունները և զորքի մարտունակության անկումը ստիպեցին Կայզերին Գերմանիան ուղղորդել դեպի հաշտություն: Արքայազն Մաքսիմիլիանը գլխավորեց կառավարությունը և որպես Կանցլեր սկսեց բանակցությունները դաշնակիցների հետ: Բանակցությունները անմիջապես սկսվեցին նախագահ Վիլսոնի հետ, քանի որ գերմանացիները կարծում էին, որ Վիլսոնը ավելի զիջողական կլինի քան ֆրանսիացիները և բրիտանացիները: Վիլսոնը պահանջեց, որ գերմանիայում հաստատվեն սահմանադրական միապետություն և խորհրդարանական վերահսկողություն: Նոյեմբերի 9-ին սոցյալ-դեմոկրատ Ֆիլիպ Շեյդեմանը Գերմանիան հայտարարեց հանրապետություն: Կայզերը, թագավորները և այլ ժառանգական կառավարիչները հեռացվեցին իշխանությունից: Կայսերական Գերմանիան մահացավ և ծնվեց նոր Գերմանիա՝ Վայմարյան Հանրապետություն անվանմամբ:

Առաջին աշխարհամարտի գլխավոր հետևանքները

 Խորհրդային Ռուսաստանը Գերմանիային էր զիջում Բելոռուսիայի (այժմ` Բելառուս) մի մասն ու մերձբալթյան երկրները: Ֆինլանդիան և Ուկրաինան ճանաչվում էին անկախ երկրներ: Թուրքիային էին անցնում Կարսը, Արդահանը և Բաթումը: Պայմանագիրն աղետալի հետևանքներ ունեցավ հայ ժողովրդի համար, որը միայնակ մնաց թուրքական բանակի դեմ (ռուսական զորքերը լքեցին Արևմտյան Հայաստանը):1918 թ-ի մարտ-հունիսին Արևմտաեվրոպական ռազմաճակատում գերմանական զորքերն անցան հարձակման և մեծ կորուստների գնով հասան Մառն գետի շրջանը, որը Փարիզից հեռու է 70 կմ: Բայց դա Գերմանիայի վերջին հաջողությունն էր: Օգոստոսին Անտանտի զորքերը ծանր պարտության մատնեցին գերմանական բանակին: Սեպտեմբերի 26-ին անգլո-ֆրանսիական ու ամերիկյան զորքերն անցան ընդհանուր հարձակման և գերմանական բանակներին ստիպեցին հեռանալ Ֆրանսիայի տարածքից: Սեպտեմբերի 29-ին անձնատուր եղավ Բուլղարիան, հոկտեմբերի 30-ին՝ Մուդրոսի զինադադարով՝ Թուրքիան, նոյեմբերի 3-ին՝ Ավստրո-Հունգարիան: Նոյեմբերի 11-ին Կոմպիենի զինադադարով Գերմանիան անձնատուր եղավ. ավարտվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը տևեց 4 տարի 3 ամիս և 10 օր: Սպանվեց մոտ 10 մլն, վիրավորվեց և խեղանդամ դարձավ 20 մլն մարդ: Վնասը միջին հաշվով կազմեց գլխավոր մասնակից երկրների ազգային հարստության 1/3-ը: Պատերազմի հասցրած վնասներն ու հետևանքները քննվեցին 1919–22 թթ-ի ընթացքում, երբ Վերսալում և Վաշինգտոնում կնքվեցին ամփոփիչ պայմանագրեր:

Աղբյուր wikipedia

Posted in Համաշխարհային պատ., Հայոց պատ., Թարգմանություն

Նախագիծ ապրիլի 6-15

հին դարեր։ Sojourner Truth

Sojourner Truth: Ain't I A Woman? (U.S. National Park Service)
Ծնվել է 1797
Մահացել է 1883
Sojourner Truth- ը աֆրոամերիկացի աբիոլիստ և կանանց իրավունքների ակտիվիստ էր, որը առավել հայտնի էր ռասայական անհավասարությունների մասին իր ելույթով ՝ «Aint i a Women?», որը երկար ժամանակ ելույթ ունեցավ Օհայոյի կանանց իրավունքների կոնվենցիայում:  ծնվել է ստրկության մեջ, բայց իր նորածին դստեր հետ փախուստի է դիմել 1826 թ.-ին: Չնայած նա սկսեց իր կարիերան որպես աբիլիտենիստ, նրա հովանավորած բարենորոգման բարեփոխումները լայն և բազմազան էին, ներառյալ բանտային բարեփոխումները, սեփականության իրավունքը և համընդհանուր ընտրական իրավունքը:

Վաղ կյանք որպես ծառա

Բաումֆրիի ընտանիքը պատկանում էր գնդապետ Հարդենբերգին և ապրում էր Նյու Յորքի Esopus- ում ՝ գնդապետի կալվածքում, Նյու Յորք քաղաքից 95 մղոն հեռավորության վրա: Տարածքը ժամանակին գտնվում էր հոլանդական հսկողության տակ, և ինչպես Բաումֆորեսը, այնպես էլ Հարդենբուգները հոլանդերեն էին խոսում իրենց առօրյա կյանքում: Գնդապետի մահից հետո Բաուֆֆուրսի սեփականությունը փոխանցվեց նրա որդուն ՝ Չարլզին: Baumfrees- ն առանձնացվեց 1806-ին Չարլզ Հարդենբերգի մահից հետո: 9-ամյա ճշմարտությունը, որն այդ ժամանակ հայտնի էր որպես "Belle", վաճառվել էր աճուրդում ոչխարների հոտով `100 դոլարով: Նրա նոր տերը aոն Նիլի անունով մի մարդ էր, որին uthշմարտությունը հիշում էր որպես կոպիտ և բռնի: Հաջորդ երկու տարիների ընթացքում uthշմարտությունը կվաճառվի ևս երկու անգամ ՝ վերջապես գալով բնակություն հաստատելու Newոն Դյումոնտի ունեցվածքի վրա ՝ Նյու Յորքի Ուեսթ Պարկ քաղաքում: Այս տարիների ընթացքում ճշմարտությունն առաջին անգամ սովորեց անգլերեն խոսել:


Sojourner Truth ամուսինը և երեխաները

Մոտ 1815 թ.-ին uthշմարտությունը սիրահարվեց հարևան ագարակի Ռոբերտ անունով մի ստրուկի: Նրանք երկուսն ունեցել են դուստր ՝ Դիանան: Ռոբերտի սեփականատերը արգելեց հարաբերությունները, քանի որ Դիանան և միության կողմից առաջ բերված ցանկացած այլ երեխա կլինեն ոչ թե ինքը, այլ Johnոն Դումոնտի սեփականությունը: Ռոբերտն ու uthշմարտությունը այլևս երբեք չեն տեսել իրար: 1817-ին Դումոնտը ստիպեց շմարտությանը ամուսնանալ Թոմաս անունով մի հին ստրուկի հետ: Ամուսինների ամուսնությունը հանգեցրեց մի որդի ՝ Պետրոսին և երկու դուստրերին ՝ Էլիզաբեթին և Սոֆիային:

Ազատության վաղ տարիներ

Նյու Յորքի նահանգը, որը սկսել էր բանակցել 1799 թ.-ին ստրկության վերացման վերաբերյալ, ազատեց բոլոր ստրուկներին 1827 թվականի հուլիսի 4-ին: shշմարտության փոփոխությունը շուտ չեկավ: Այն բանից հետո, երբ 26ոն Դումոնտը վերածվեց 1826-ի վերջին Trշմարտությունը ազատելու խոստմանը, նա փախավ ազատության մեջ իր նորածին դստեր ՝ Սոֆիայի հետ: Նրա մյուս դուստրն ու որդին մնացին հետևում: Փախուստից կարճ ժամանակ անց Trշմարտությունը իմացավ, որ իր որդին ՝ Պետրոսը, որը 5 տարեկան էր, ապօրինի կերպով վաճառվել է Ալաբամա նահանգի մի տղամարդու: Նա հարցը տարավ դատարան և, ի վերջո, ապահովեց Պետրոսի վերադարձը հարավից: Գործը առաջիններից էր, երբ սևամորթ կին հաջողությամբ մարտահրավեր նետեց սպիտակ տղամարդուն Միացյալ Նահանգների դատարանում:

Վերացում և կանանց իրավունքներ

1843 թվականի հունիսի 1-ին Իզաբելլա Բաումֆրեյը իր անունը փոխեց Sojourner ճշմարտության և իր կյանքը նվիրեց Մեթոդիզմին և ստրկության վերացմանը: 1844 թ.-ին ճշմարտությունը միացավ Մասաչուսեթս նահանգի Նորտհեմփթոն նահանգի կրթության և արդյունաբերության հյուսիսամպտոն ասոցիացիային: Հիմնված լինելով աբստրակցիոնիստների կողմից ՝ կազմակերպությունը աջակցեց լայն բարեփոխումների օրակարգին, ներառյալ կանանց իրավունքները և պացիֆիզմը: Անդամները միասին ապրում էին 500 հեկտարով որպես ինքնաբավ համայնք: Uthշմարտությունը հանդիպեց մի շարք առաջատար աբիոլիստների ՝ Նորտհեմփթոնում, այդ թվում ՝ Ուիլյամ Լլոյդ Գարիսոնին, Ֆրեդերիկ Դուգլասին և Դեյվիդ Ռագլեսին: Թեև 1846 թ.-ին Նորտհեմփթոն համայնքը ցրվեց, բայց uthշմարտության կարիերան որպես ակտիվիստ և բարեփոխիչ սկսեց: 1850-ին Trշմարտությունը խոսեց Մասաչուսեթս նահանգի Ուորչեսթեր քաղաքում Կանանց իրավունքների առաջին ազգային կոնվենցիայի ժամանակ: Շուտով նա սկսեց պարբերաբար շրջել աբորոլիստ Georgeորջ Թոմփսոնի հետ ՝ խոսելով ստրկության և մարդու իրավունքների թեմայով մեծ բազմության հետ: Երբ ճշմարտության հեղինակությունը մեծացավ և վերացվեց շարժումը, նա ավելի ու ավելի մեծ ու հյուրընկալ հանդիսատեսի ներգրավեց: Նա փախուստի դիմած մի քանի ստրուկներից մեկն էր ՝ Դուգլասի և Հարիեթ Թուբմանի հետ միասին, որպեսզի բարձրանար որպես աբխազիզմի առաջնորդ և ստրկացված մարդկանց մարդկության վկայություն:

«Aint i a Women?»Խոսք

 1851-ի մայիսին Trշմարտությունը հանդես եկավ իմպրովիզացված ելույթով Աքրոնի Օհայոյի կանանց իրավունքների կոնվենցիայում, որը հայտնի կդառնա «Մի՞թե ես կին չեմ»: Ելույթի առաջին վարկածը տպագրվեց մեկ ամիս անց Օհայո օրաթերթի «Anti-Savevery Bugle» թերթի խմբագիր Մարիուս Ռոբինսոնի կողմից, ով մասնակցել էր համաժողովին և ինքն էր ձայնագրում uthշմարտության խոսքերը: Այն չի պարունակում «Մի՞թե ես կին չեմ» հարցը: նույնիսկ մեկ անգամ: և սա նրա խոսքեր են…

"Then that little man in black there, he says women can't have as much rights as men, 'cause Christ wasn't a woman! Where did your Christ come from? Where did your Christ come from? From God and a woman! Man had nothing to do with Him.

"If the first woman God ever made was strong enough to turn the world upside down all alone, these women together ought to be able to turn it back, and get it right side up again! And now they is asking to do it, the men better let them." —Sojourner Truth

Հայտնի արտահայտությունը տպագրվելու է 12 տարի անց, որպես ելույթի հարավային երանգի զերծ մնալուց: Քիչ հավանական է, որ Նյու Յորքի հայրենիքը Trշմարտությունը, որի առաջին լեզուն հոլանդերենն էր, կխոսեր այս Հարավային իդիոմում: Նույնիսկ աբսոլիստիստական ​​շրջանակներում, ճշմարտության որոշ կարծիքներ արմատական ​​էին համարվում: Նա քաղաքական հավասարություն էր փնտրում բոլոր կանանց համար և արդարացնում էր վիժեցնող համայնքին ՝ սևամորթ կանանց, ինչպես նաև տղամարդկանց համար քաղաքացիական իրավունքներ չփնտրելու համար: Նա բացահայտորեն մտավախություն հայտնեց, որ շարժումը կթուլանա սևամորթների համար հաղթանակներ նվաճելուց հետո ՝ և՛ սպիտակ, և՛ սևամորթ կանանց թողնելով առանց ընտրության և առանցքային այլ քաղաքական իրավունքներ:

Մահ  մահացել է Միչիգանի նահանգի Բեյթ Քրեյքի իր տանը 1883 թվականի նոյեմբերի 26-ին: Նա թաղված է իր ընտանիքի հետ միասին Battle Creek- ի Oak Hill գերեզմանատանը:


Ես օգտագործել եմ 
Biography.com


Posted in Համաշխարհային պատ., Հայոց պատ.

Հասարակագիտական ստուգատես, Տիգրան Հայրապետյան, հոդվածներ

Տիգրան Հայրապետյան-Բացահայտիր՝ ով է Տիգրան Հայրապետյանը:

Ծնվել է 1964 թվականի մարտի 18-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Աշխատել սկսել է 16 տարեկանից։ 

Ավարտել է ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության բաժինը։ Ավարտել է Հաբիբ Բուրգիբի անվան Կենդանի լեզուների թունիսյան ինստիտուտը։ Արցախյան շարժման ուսանողական առաջնորդներից մեկն էր։ 

Գլխավորել է Երևանում իր կողմից հիմնված քաղաքական և միջազգային հետազոտությունների կենտրոնի աշխատանքը։ 1991 թվականից Տիգրան Հայրապետյանի հրապարակախոսական հոդվածները և վերլուծաբանական նյութերը կանոնավորապես տպագրվում էին Հայաստանի և Եվրոպայի մամուլում։

  • Բնութագրիր այն ժամանակահատվածը , երբ ապրել, գործել է  հայ քաղաքագետ, լրագրող, միջազգայնագետ-վերլուծաբան Տիգրան Հայրապետյանը:

Այդ ժամանակաշրջանը Արցախյան շարժման ժամանակահատվածն էր։

  • Ընտրիր նշված հոդվածներից մեկը վերլուծիր, տեղադրիր քո բլոգում:

Ազգային արժեքներ եւ քաղաքականություն
«Անապատի հազար տարի»

Հոդվածում ասվում էր, որ ժողովուրդը երբեք չի սխալվում, որ կարող են սխալվել անհատները, բայց ժողովուրդը երբեք չի սխալվում: Յուրաքանչյուր մարդ ընտրության իրավունք ունի և ընդհանրապես կապ չունի, թե նա ինչ  խավի մարդ է։ Ես համաձայն եմ Տիգրան Հայրապետյանի խոսքերի հետ, որ ամեն անհատ ունի իր կարծիքը և կարող է այն ներակայացնել իշխանությանը և իշխանությունը կարող է ընդհունել այն:Իմ կարծիքով ժողովրդի կարծքիը շատ կարևոր է, որովհետև ի վերջո երկրում ապրում է ժողովուրդը և նրանք կարող են ներակայցնել իրենց կարծիքը:

  • ՔՈ կարծիքով, ինչու է «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրում գործող գրադարանը կրում է Տիգրան Հայրապետյանի անունը:

Ես համացանցում չկթա , ինչ.կապ ունի Տիգրան Հայրապետյանն «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի հետ, բայց իմ կարծիքով նա շատ մեծ կապ ունի, որ գրադարանը անվանվանել են նրա անունով։

  • Դավիթ Հովհաննիսյան- Բացահայտիր՝ ով է Դավիթ Հովհաննիսյանը:

Դավիթ Հովհաննիսյան (12 հոկտեմբերի, 1953), հայ արևելագետ և դիվանագետ, ԵՊՀ Արաբագիտության ամբիոնի հիմնադիրներից մեկը։ Բանասիրական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր (2012), ով մեծ ավանդ է ներդրել Հայաստանի Հանրապետությունում իսլամագիտության և արաբամուսուլմանական քաղաքակրթության գիտական ուսումնասիրության ոլորտում։

Այս հոդվածը շատ հետաքրքիր է: Հոդվածում կային  համացանցին վերաբերող հատվածներ։ Դավիթ Հովհաննիսյանը խոսում էր մարդու և համացանցի անմիջական կապի մասին։ Ինձ շատ դուր եկավ այս հոդվածը, պարզ և միաժամանակ շատ խորը ձևով բացատրված էր ամեն ինչ։ 

  • Ավարտիր «Կորոնավիրուսն ու սոցցանցերը»-15-20 նախադասությամբ:

Կորոնավիրուսը շատ մեծ տարածում գտավ տարբեր երկրներում։ Ամենասկզբում, երբ վիրուսը տարածված էր միայն Չինաստանում ամբողջ աշխարհն իմացավ այդ մասին համացանցի օգնությամբ։ Այժմ կորոնա վիրուսը տարածված է հարյուրավոր երկրներում։ Մենք կարող ենք համացանցի օգնությամբ տեսնել, թե աշխարհում քանի մարդ է վարակված, քանի մարդ է բուժվել և քանի մարդ է մահացել այդ վիրուսից։ Այժմ, երբ կորոնա վիրուսը տարածում է գտել նաև Հայաստանում, փակվել են կրթական հաստատությունները, բազմաթիվ գործարաններ և հիմնարկներ։ Կառավարությունը հաշվի առնելով ներկա դրությունը, որոշեց հարթակ մտցնել համացանցը և կրթությունը դարձնել հեռավար, համացանցի օգնությամբ։

Posted in Համաշխարհային պատ.

Առաջադրանք 2 մարտի 1-8

Հենրի-Ֆորդ-1-1132x670
  • Տալ «քաղաքացիական հասարակություն», «կուսակցություն»,  «ընդհանուր ընտրական համակարգ» հասկացությունների բացատրությունը:

Քաղաքացիական հասարակություն – Քաղաքացիական հասարակությունը տերմին է, որով բնորոշվում է հասարակության զարգացման որոշակի մակարդակ։ Համաքաղաքացիների միջև գոյություն ունեցող տնտեսական, մշակութային, իրավական և քաղաքական զարգացած փոխհարաբերություններով ժողովրդավարական հասարակություն է։ Այդ փոխհարաբերությունները, որպես կանոն, օրենքով պաշտպանված են պետական իշխանության մարմինների ուղղակի միջամտությունի։ Քաղաքացիական հասարակությունը բաց, պլյուրալիստականհասարակություն է։

Կուսակցություն – Որևէ դասակարգի կազմակերպվածության բարձրագույն ձևը հանդիսացող և նրա առավել ակտիվ մասը ներկայացնող քաղաքական կազմակերպություն, որը պաշտպանում է իր դասակարգի շահերը և ղեկավարում թշնամական դասակարգերի դեմ մղվող պայքարը:

Ընդհանուր ընտրական համակարգ – Առանձնացվում են ընտրական համակարգի մի քանի տեսակներ, որոնցից են՝

  1. համամասնական կամ պրոպորցիոնալ,
  2. մեծամասնական կամ մաժորիտար,
  3. խառը ընտրական համակարգեր։

Համամասնական ընտրական համակարգերի պայմաններում ընտրությունները անց են կազվում կուսակցական ցուցակներով։ Այս դեպքում ընտրողները իրենց ձայնը տալիս են առանձին կուսակցությունների և ըստ այդ ձայների տոկոսային հարաբերակցության կուսակցությունները տեղ են զբաղեցնում խորհրդարանում։ Գործում է համամասնական ընտրական համակարգի 2 տարբերակ։ Առաջինի դեպքում կուսակցություններն իրենք են ձևավորում իրենց ընտրացուցակները ըստ հերթականության։ Երկրորդ դեպքում ընտրողները հնարավորություն են ունենում որոշելու համամասնական ցուցակի հերթականությունը։ Այս քվեարկությունը կոչվում է ռեյտինգային կամ վարկանշային քվեարկություն, որի օգնությամբ որոշվում է ցուցակի մեջ գտնվող մարդկանց հեղինակությունը։ Հաջորդ ընտրական համակարգը մեծամասնական կամ մաժորիտար ընտրական համակարգն է։ Այս համակարգն ունի 2 տեսակ՝

  1. բացարձակ մեծամասնական,
  2. հարաբերական մեծամասնական։
  • Համեմատել պահպանողականների և ազատականների հիմնական գաղափարները:

Պահպանողականությունը առաջացել է արդյունաբերական հասարակության առաջին շրջափուլում: Սկզբբնապես պահպանողականությունը համարյա նույնական էր հետադիմությանը: Պայքարում էր ինչպես հեղափոխական, այնպես էլ բարենորոգչական փոփոխությունների դեմ: Արդյունաբերական հասարակության երկրորդ շրջափուլում այն էապես փոխվեց: Հասարակության նորացման խնդրին մոտենում էր՝ ելնելով բանական չափանիշներից. պահպանելով դարերով կուտակված ազգային արժեքները, հասարակությունը վերակառուցել անընդհատ և աստիճանական բարենորոգումներով: Ազատականության գաղափարները սերտորեն առնչվում էր XVII-XVIII դդ. լայն տարածում գտած բնական իրավունքի տեսության հետ: Այն պահանջում էր հասարակական առաջադիմության հիմքում դնել մարդու, հասարակության և պետության շահերի համադրումը:

  • Հիմնավորեք կամ հերքեք, արդյոք համընդհանուր ընտրական համակարգը ժողովրդավարության  պարտադիր պայման է:

Կարծում եմ համընդհանուր ընտրական համակարգը ժողովրդավարության պարտադիր պայման է, քանի որ ժողովուրդը չի կարող վարել երկիրը, եթե նա իրավունք չունի ընտրելու, թե ով ղեկավարի իր երկիրը: Կարծում եմ, որ դա ոչ թե պարտադիր այլ ամենակարևոր պայմանն է, առաջնային, որովհետև ամենակարևոր հարցերից է, թե ով է ղեկավարում երկիրը, իսկ, թե ով կղեկավարի դա պետք է ընտրի ժողովուրդը, եթե իհարկե երկրում ժողովրդավարություն է:

Posted in Համաշխարհային պատ., Հայոց պատ.

Ամփոփում

Ամփոփումփետրվար

8-րդդասարան

Հունվարի 28-փետրվարի 1

/https://2006online.school.blog/2020/01/31/բարեգործություն/

Փետրվարի 3-9

https://2006online.school.blog/2020/02/06/փետրվարի-3-9-ը-առաջադրանքներ/

https://2006online.school.blog/2020/02/14/առաջադրանք-2/

Փետրվարի 10-20

https://2006online.school.blog/2020/02/16/1576/

https://2006online.school.blog/2020/02/19/փետրվարի-15-22-առաջադրանք-2/

Փետրվարի 22-28

https://2006online.school.blog/2020/02/23/փետրվարի-22-28-առաջադրանք-1/

https://2006online.school.blog/2020/03/08/փետրվարի-22-28-առաջադրանք-2/

Փետրվարի 22-28

Թարգմանություն

Անհատական նախագիծ

https://2006online.school.blog/2020/03/04/մարտի-2-8-հեռավար-ուսուցում/

https://2006online.school.blog/2020/02/27/leonardo-da-vinci/

https://2006online.school.blog/2020/02/16/դիանա-աբգար/

Posted in Համաշխարհային պատ., Հայոց պատ.

Մարտի 2-8, հեռավար ուսուցում

  1. Սահմանել վիրուս, համաճարակ հասկացությունների սահմանումը:

Վիրուս, ոչ բջջային կառուցվածք ունեցող հարուցիչ, որը բազմանում է միայն կենդանի բջիջների ներսում։ Վիրուսները վարակում են կյանքի բոլոր բջջային ձևերը՝ կենդանիներից ու բույսերից մինչև բակտերիաներ և արքեաներ։

2.Պատմել մարդկային պատմության ընթացքում ամենադաժան վիրուսների, համաճարակներից մեկի պատմությունը, նրա ծագումը, ընկալումը տվյալ դարաշրջանում, կանխարգելումը:

Մարդկության մեջ մեծ վախ էր առաջացրել «Խոզի գրիպ» անվանմամբ հիվանդությունը։ «Խոզի գրիպը» մարդկանց և կենդանիների հիվանդության պայմանական անվանումն է, որի հարուցիչը գրիպի վիրուսի շտամերն են: Առաջին անգամ խոզի գրիպի բռնկում արձանագրվեց 2009-ի մարտին Մեխիկոյում: Վիրուսն առաջացել է եվրոպական և ամերիկյան ցեղատեսակների խոզերի գրիպի երկու վիրուսի խաչաձևման հետևանքով, որը նաև մարդուն վարակելու և մարդուց մարդուն անցնելու հատկություն ձեռք բերեց: Ցավոք, մեր երկրում գրանցվել է մահվան 18 դեպք, որոնց պատճառը H1N1 վարակի հետևանքով առաջացած բարդություններն են։

3.Ներկայիս էտապում , որպես 2020թ կորոնավիրուսի ականատես պատմիր այս երևույթի մասին, պատրաստիր ռադիոնյութ, կամ տեսաֆիլմ ՝ներառելով ընտանիքի անդամներին:

2020 թվականի հունվարի 20-ին Չինաստանի Գուանդուն նահանգում հաստատվել է, որ վիրուսը փոխանցվում է մարդուց մարդու։ Առայժմ վիրուսի բուժման որևէ կոնկրետ մեթոդ չի մշակվել։ Հետո վիրուսը տարածվեց նաև այլ երկրներում, իսկ արդեն մարտի 1-ից Հայաստանում։ Մարդիկ փորձում են պաշտպանվել վիրուսից դիմակների միջոցով։ Վիրուսից պաշտպանվելու համար մարդիկ պետք է հետևեն հիգիենայի կանոններին։

  • Այս ամենը ուսումնասիրելուց հետո գրել “Վիրուսն ապագայում”ստեղծագործական աշխատանք, ձեր իմացած ծրագրերով պատկերել մի դրվագ.իրենց հագուստները, միջավայրը։

Վիրուսն ապագայում

Ինձ թվում է, որ ապագայում կլինեն ավելի բարդ վիրուսներ, սակայն նույն ժամանակ կարծում եմ, որ գիտությունն այնքան զարգացած կլինի, որ կկարողանա կանխել վիրուսը։ Ներկա ժամանակներում ամբողջ աշխարհում մեծ տարածում ունի «Կորոնա վիրուսը», գիտնականները, բժիշկները, փորձում են գտնել վիրուսի հակավիրուսը։ 

Դժվար է պատկերացնել, թե ինչպիսի վիրուսներ կլինեն ապագայում, բայց ինձ թվում է, որ վիրուսը կլինի «Կորոնա վիրուս»-ի ավելի բարդ տարբերակը։

Օժանդակող գրականություն/ առաջադրանքները կատարելիս օգտվեք օտարալեզու աղբյուրներից, անպայման նշել աղբյուրը/:

Wikipedia

Posted in Համաշխարհային պատ.

Մարտի 1-8 (Առաջադրանք 1)

Փոփոխություններ տնտեսության մեջ և սոցիալական կյանքում//Համաշխարհային պատմություն , 8-րդ դասարան, էջ 84-85, համացանց/

  • «Հայտնի մարդիկ»- Հ.Ֆորդ, Ջ. Ռոկֆելեր, Ջ.Մորգան, Ա. Կրուպ, Վ.Սիմենս

Ամենամեծ հայտնագործություններից մեկը, որն անում է մարդն իր համար, այն է, որ նա բացահայտում է, որ ի վիճակի է անել այն, ինչի մասին վախով մտածում էր, որ դա գերազանցում էր իր ուժերը:

Հենրի Ֆորդ

Ամերիկացի ինժեներ, արդյունաբերող, գյուտարար, ԱՄՆ ավտոմոբիլային արդյունաբերության համահիմնադիր “Ford Motors Company” ընկերության ու հոսընթաց-կոնվեյերային արտադրության հիմնադիր Հենրի Ֆորդը ծնվել է 1863թ. հուլիսի 30-ին միչիգանցի ագարակատիրոջ ընտանիքում: Հայրը միշտ դժգոհում էր նրանից. ագարակում Հենրին իրեն արքայորդու պես էր պահում և յուրաքանչյուր գործ անում դժկամորեն:

«Դեռ վաղ հասակից ես մտածում էի, որ շատ բաներ այլ կերպ կարելի է անել: Ինչո՞ւ ջրով դույլը ձեռքին ամեն օր բարձրանալ հսկայական աստիճաններով, եթե կարելի է տեղադրել մի քանի մետրանոց ջրատար խողովակ»,-պատմել է Ֆորդը:Երբ Հենրին 12 տարեկան էր, հորից գրպանի ժամացույց է նվեր ստանում, սակայն չի համբերում և բացում է ժամացույցի կափարիչը: Սա օգնում է նրան մի կարևոր բացահայտում անել՝ մեխանիզմի մասերը փոխգործակցում են`   մի ակը պտտում է մյուսը, և յուրաքանչյուր պտուտակ կարևոր է մեխանիզմի աշխատանքի համար: Հենրին հասկանում է՝ յուրաքանչյուր շարժում ծնվում է մյուսից, յուրաքանչյուրն ունի իր լծակը: Իսկ հաջողության հասնելու համար պետք է իմանալ, թե որ լծակները գործի դնել: Մի անգամ հոր հետ վերադառնալիս Հենրին տեսնում է ինքնագործ հսկայական մեքենա՝ լոկոմոբիլ: Այս դեպքն էլ կանխորոշում է նրա ապագան: 15 տարեկանում Հենրին որոշում է ոչ մի դեպքում ագարակատեր չդառնալ ու մի գիշեր թաքուն գնում Դեյթրոյթ: Աշխատում է մի քանի գործարաններում: Նա այնքան հմուտ էր, որ կոտրված մեխանիզմին դիպչելով՝ անմիջապես հասկանում էր անսարքության պատճառը: Շուտով հայրը Հենրիին առաջարկում է 40 ակր հող գյուղ վերադառնալու և «մեքենա» բառը մոռանալու պայմանով: Հենրին համաձայնում է, բայց խեղճ հայրը չէր էլ պատկերացնում, որ որդին մոլորեցնում է իրեն: 1882թ. Հենրին ամուսնանում է Կլարա Բրայանտի հետ: Կլարան վստահ էր՝ ամուսինն անպայման կհասնի մեծ հաջողության: Նա միշտ հետաքրքրվում էր ամուսնու գործերով, բայց երբեք չէր միջամտում: Պատահական չի ասված՝ յուրաքանչյուր հաջողակ տղամարդու կողքին իմաստուն կին կա: Որոշ ժամանակ անց Հենրին և Կլարան տեղափոխվում են Դեյթրոյթ, որտեղ Հենրին գործի է անցնում էլեկտրական ընկերությունում որպես ինժեներ: 1893 թվականն էր, երբ ծնվեցին մեծ մագնատի որդին ու առաջին մեքենան: Երկու գիշերվա անդադար աշխատանքի արդյունքը հեծանվի 4 ակի վրա հավաքված մեքենան էր, որը կոչվեց «կվադրացիկլ»: Նույն թվականին Ֆորդը դառնում է Էդիսոնյան ընկերության, 6 տարի անց՝ Դեյթրոյթի ավտոմոբիլային ընկերության գլխավոր ինժեներ: Ֆորդն իր ողջ մտավոր և ֆիզիկական կարողությունները ներդնում էր բենզինով «սայլակ» ստեղծելու, այլ ոչ գրասենյակային աշխատանքների մեջ, ընդ որում`   այդ ընթացքում 2 անգամ հրաժարվելով ղեկավարի պաշտոնից: Հենրին ֆինանսական միջոցներ չուներ իր երազանքն իրականացնելու համար: Շուտով մի դեյթրոյթցի գործարար, հայտնվելով նրա արագընթաց «սայլակում», համաձայնվում է համագործակցել: Որոշ ժամանակ անց փակվում է “Detroit Automobile Company”-ն: «Ավտոմեքենայի պահանջարկ չկար, ինչպես որ չի լինում յուրաքանչյուր նոր ապրանքատեսակի դեպքում: Ես հրաժարվեցի իմ պաշտոնից`   որոշելով, որ էլ երբեք կախյալ դիրք չեմ զբաղեցնի»,- հիշում էր Ֆորդը: 1903թ. վերջապես գրանցվում է “Ford Motors Company”-ն, իսկ տարիներ անց Ֆորդը դառնում է ընկերության վերահսկող փաթեթի սեփականատերն ու ղեկավարը: «Մասնագետներն այնքան խելացի և փորձառու են, որ ամենուր տեսնում են հստակ սահմաններ ու խոչընդոտներ: Եթե ես ցանկանայի վերացնել մրցակիցներիս, նրանց կապահովեի մասնագետների մի մեծ բանակով»,-ասում էր նա: Ֆորդի հաղթանակը “Т” մոդելի ներդրումն էր, որն ավտոմոբիլաշինության մեջ փոխեց բոլոր մոտեցումները: Նա ստեղծեց ոչ թե շքեղ խաղալիք ընտրյալների, այլ մատչելի ապրանք միջին կենսամակարդակ ունեցող հազարավոր ամերիկացիների համար: Հաջողությունը գերազանցեց բոլոր սպասելիքները. վաճառվեց “Т” մոդելի մոտ 15 միլիոն ավտոմեքենա: Նա ստանդարտացրեց և միավորեց տեխնոլոգիական բոլոր գործընթացները՝ նոր համակարգն անվանելով մեքենայի «տեռոր»: Նա առաջինն էր, որ սահմանեց աշխատավարձի նվազագույն մակարդակ և 8 ժամյա աշխատանքային օր: Ֆորդը գերադասում էր ինքնուրույն ձեռնարկել աշխատակիցների սոցիալական վիճակի բարելավմանն ուղղված միջոցառումները՝ համառորեն անտեսելով արհմիությունների ճնշումը, ինչն էլ հանգեցրեց նրանց հետ երկարատև հակամարտությունների: Ֆորդի նորարարություններից մեկն էլ 60 անձանցից կազմված սոցիոլոգիական ծառայության հիմնումն էր: 1930-ականներին սպառողների շրջանում պահանջարկի լուրջ փոփոխություններ նկատվեցին, իսկ Ֆորդը, հավատարիմ իր նախկին գաղափարներին, դա հաշվի չառավ՝ ավտոմոբիլաշինության առաջնային դիրքերը զիջելով “General Motors”-ին: 1945թ. ընկերության ղեկավարությունը հանձնեց անվանակից թոռանը (մինչ այդ ընկերությունը պաշտոնապես պատկանում էր որդուն): Ֆորդը կյանքից հեռացավ 1947թ. ապրիլի 7-ին 83 տարեկան հասակում:

Ջ․ Ռոկֆելեր

Ծնվել է 1839 թ. հուլիսի 8-ին  Նյու Յորք քաղաքում։ Ռոքֆելլերը իր ընտանիքի 6 զավակներից երկրորդն է։ Ծնվել է բողոքական Էվերի Ռոքֆելլերի ընտանիքում։

Նրա հայրն սկզբնական շրջանում անտառահատ է եղել, հետո դարձել է վաճառական և իրեն կոչել է «բույսերի բժիշկ»։ Նրա հարևանների պատմելով, Ջոնի հորը համարել են տարօրինակ մարդ։ Հոգեպես Վիլյամը բնույթով Վիլյամը համարձակ մարդ է եղել, որը նրան օգնել է մեծ կապիտալի տեր դառնալ և 3100 դոլլար արժողությամբ հողատարածք ձեռք բերել։ Ջոնի մայրը՝ Էլիզան, զբաղվել է տնային տնտեսությամբ։

Ջոնի հիշողություններով, իր հայրը իրեն վաղ տարիքից պատմել է բիզնեսի մասին, որում ինքը ներդրում է ունեցել, բացատրել է բիզնեսի սկզբունքների մասին։ Ջոնը սկսել է աշխատել 7 տարեկանից՝ վաճառքի համար պահելով հնդկահավեր, օգնելով հարևաններին բանջարանոցում և այլն: Իր ցուցաբերած արդյունքների մասին վիճակագրական տվյալները նա գրառում էր իր գրքույկում։ Նա շատ հանգիստ երեխա էր ու ահավոր ցրված։ Լինելով շատ զգացմունքային մարդ՝ նա բնավ էլ չէր սիրում իր զգացմունքները ցույց տալ շրջապատին։ Բիզնեսում նրա առաջին քայլերը դեռ 7 տարեկանից են ի հայտ եկել, երբ տանը, պահելով և մեծացնելով մի քանի հնդկահավ, նա վաճառում է իր հարևանին 50 դոլարով, իսկ այդ գումարը պարտքով տալիս է մյուս հարևանին տարեկան 7%-ով։ Երբ իր հասակակիցները կոնֆետներ էին գնում, ուտում, խաղում էին ու դրսում ուրախանում, Ջոնն իր աշխատած առաջին գումարներն էր անընդհատ բռի մեջ պահում ու երազում դրանց շատացման մասին։

Մի անգամ Ջոնը ջրային ճանապարհով 40 000 դոլար արժողությամբ ցորեն է առաքել իր գործընկերներին և խնայել 150 դոլար՝ ապահովագրության համար: Գիշերը սկսվում է փոթորիկ, և Ջոնը աչք չի փակում՝ վաղ առավոտյան շտապելով ձևակերպել ապահովագրություն: Սակայան պարզվում է, որ ապրանքը չի տուժել, իսկ Ջոնը ուրախանալու փոխարեն հիվանդանում է՝ չնայած, որ իր ընկերությունը աշխատել էր 500 000 դոլար:

14 տարեկանում նա ծնողների հետ տեղափոխվում է Գրելվելդ, իսկ երկու տարի անց լքում է դպրոցը և աշխատանքի անցնում փոքրիկ գյուղատնտեսական ընկերությունում: Որոշ ժամանակ անց նա դառնում է ցորենի առևտրով զբաղվող ընկերության տերերի գործընկերը:

Այդ ժամանակահատվածում նա արդեն լավ տիրապետում էր մաթեմատիկային` անգամ մասնակցել էր հաշվապահական որոշ դասերի, սակայն այդպես էլ դպրոցը չավարտեց։ Սակայն աշխատանք գտնելն այդքան էլ հեշտ չէր, քանի որ 6 շաբաթ շարունակ նա այդպես էլ գործ չէր գտնում, մինչև Hewitt and Tuttle ընկերությունը, տեսնելով նրա խանդավառությունը, ընդունեց աշխատանքի որպես հաշվապահի օգնական։ Առաջին երեք ամիսը նա աշխատում էր անվճար։ Աշխատավարձը կազմում էր ամսական 17 դոլար, հետո 25 դոլար, իսկ առաջին աշխատավարձով Ջոնը գնեց հաշվապահական գիրք, որտեղ ներառում էր իր ծախսերն ու եկամուտները։ Այս ամբողջ ժամանակահատվածում իր կատարած աշխատանքը Ռոկֆելլերին իսկապես հաճույք էր պատճառում, չնայած որ աշխատանքը սկսվում էր առավոտյան 6.30-ից և ավարտվում երեկոյան ժամը 10-ին։ Ջոնն այնպիսի մեծ ցանկությամբ էր սովորում և աշխատում, որ ընկերության ղեկավարի հեռանալուց հետո միանգամից նրան նշանակեցին նոր ղեկավար, իսկ աշխատավարձը կազմում էր ընդամենը 600 դոլար։

յս ամենը Ռոկֆելլերին շատ վշտացրեց, քանի որ նախորդ տնօրենը ստանում էր 2000 դոլար։ Ջոնն լքեց ընկերությունը։ Ռոկֆելլերը 19 տարեկան էր և ուներ բավականին կապիտալ, քանի որ 3 տարում աշխատած գումարի մեծ մասը նա կուտակել էր։ Ջոնը որոշեց ընկերոջ՝ Մորիս Կլարկի, հետ ստեղծել սեփական ընկերությունը, սակայն գումարը բավարար չէր, ինչը նա պարտքով վերցրեց հորից, ի դեպ զարմանալի է, բայց իսկապես պարտքով էր վերցրել։ Հայրը դրանից հետո լքում է ընտանիքը` փախչելով մեկ այլ կնոջ մոտ։ Այդ հանգամանքն այնքան է վշտացնում Ջոնին, որ հոր մահին անգամ նա չի գնում թաղմանը։ Բիզնեսն իրենից ներկայացնում էր ալյուրի և սերմերի վաճառք։ Սակայն ինչպես ցույց տվեց հետագան, նա այդքան էլ ճկուն չէր առևտրի և վաճառքի բնագավառում, ուստի դա իր գործը չդարձավ, քանի որ իրական փողերը նրան բերեց միայն նավթը։ 1863 թվականին, երբ 24 տարեկան էր, գործընկերների հետ կառուցեց առաջին վերամշակման գործարանը։ Այն Քլիվլենդից այնքան էլ հեռու չէր։ Շուտով ամուսնացավ Լորա Սփելմանի հետ, ում ճանաչում էր ուսանողական տարիներից։ Լորան էլ ամուսնու նման աստվածավախ էր։ Նա ուսուցչուհի էր ու պրակտիկ խելքով օժտված կին։ Մի անգամ Ռոկֆելլերն ասել է. «Առանց նրա խորհուրդների ինքը հավանաբար կապրեր աղքատ»։

Ռոքֆելլերն իր բարեկամ ու գործընկեր Հենրի Ֆլագռելի հետ կենտրոնացրեց նավթարդյունահանող ու նավթամշակող ձեռնարկությունները մեկ ընդհանուր տրեստի՝ «Ստանդարտ օյլի» մեջ։ Այդ մրցակցությանը հակառակորդները չդիմացան։ Նրանք երկու ելք ունեին. կա՛մ պետք է միանային Ռոքֆելլերին, կա՛մ էլ սնանկանային։ Ընկերությունը ողջ Ամերիկայի նավթարդյունաբերության 95 %-ի վրա վերահսկողություն ուներ։

«Standart Oil»-ի գործունեությունը հանգեցնում է հասարակական բողոքի ալիքի առաջացմանը, ինչի արդյունքում 1890թ.-ին ընդունվում է Շերմանի հակամենաշնորհային օրենքը:

Ռոքֆելերն առաջին մարդն էր աշխարհում, ում ունեցվածքը հատեց մեկ միլիարդի շեմը: Գործարարն ակտիվորեն զբաղվել է բարեգործությամբ` 1913թ.-ին հիմնադրելով Ռոքֆելերի բարեգործական հիմնադրամը:

1911 թվականին նրան հաջողվեց շրջանցել Շերմանի հակատրեստային օրենքը, որն ընդունվել էր 1890 թվականին։ Այդ օրենքն ուղղված էր մոնոպոլիաների դեմ։ Օրենքը հաջողվեց շրջանցել, սակայն «Ստանդարտ օյլ» տրեստը մասնատվեց 34 ընկերության։ Ռոքֆելլերի անունը նույնացվում էր հարստության հետ։ Նա Ամերիկայի մի քանի նահանգներում տներ ուներ, մի քանի վիլլաներ, հողատարածքներ, Նյու Ջերսիում` գոլֆի անձնական տարածք, բայց ամենից շատ սիրում էր Նյու Յորքի մերձակայքում գտնվող «Փոքանտիկո հիլլզ» վիլլան։ Ռոքֆելլերն առատաձեռն գործարար էր, քրիստոնյա ու դրանով շատ էր հպարտանում. իր եկամտի 10%-ը տալիս էր եկեղեցուն։

Նրա մասնակցությամբ 1892 թվականին հիմնվել է Չիկագոյի համալսարանը։ 1897 թվականին նա ավելի ու ավելի շատ է զբաղվում բարեգործությամբ, իսկ ընկերության կառավարումը վստահում է տաղանդավոր գործընկերներին։ 1901թվականին հիմնվել է բժշկական ինստիտուտը նրա մասնակցությամբ, որն ավելի ուշ անվանվեց Ռոքֆելլերի անունով։ Մեկ տարի անց նա կազմավորեց կրթական խորհուրդը։ 1913 թվականին ստեղծեց Ռոքֆելլեր հիմնադրամը։

Ջոն Ռոքֆելերը մահացել է1937թ.-ի մայիսի 23-ին, ԱՄՆ-ի Ֆլորիդա քաղաքում, նրա 100-րդ տարեդարձին մնացել էր մի քանի օր։ Իր վախճանի պահին ավելի հայտնի էր որպես բարերար, քան որպես գործարար։ Իր կյանքի ավարտին նա ավելի քան կես միլիարդ դոլար է բաժանել բարեգործական նպատակներով, չնայած դրան, միակ որդին՝ Ջոն Ռոքֆելլեր-կրտսերը ժառանգեց 460 միլիոն դոլար։ Կրտսեր Ռոքֆելլերը նույնպես հայտնի է բարեգործություններով։ Նրա շնորհիվ է կառուցվել ՄԱԿ-ի գրասենյակը Նյու Յորքում, որի շինարարության համար նվիրաբերել է 9 միլիոն դոլար։ Բացի այդ, նա Նյու Յորքում կառուցել է Ռոքֆելլեր արդյունաբերության կենտրոնը։ Կրտսեր Ռոքֆելլերն իր 6 երեխաներին թողել է 240 միլիոն դոլար։

Ջ.Մորգան

Ջոն Պիրպոնտ Մորգանը ծնվել է 1837 թվականին ԱՄՆ-ում հարուստ ընտանիքում: Նա շատ թույլ էր, հիվանդոտ, և ուսումը չվերջացրած` ծնողներն ուղարկեցին Ազորյան կղզիներ, որպեսզի բուժվի: Իսկապես լինելով շատ թույլ երեխա` հոր համար խնդիրներ էր ստեղծում, քանի որ հարստությանը ժառանգորդ էր պետք, իսկ ֆինանսիստ հայրն անհանգստանում էր: Որոշ ժամանակ կղզիներում մնալուց հետո հայրը նրան ուղարկեց Շվեյցարիա, որտեղ պետք է վերջացներ ուսումը:

Մորգանի բանկային համակարգ մտնելը պատահական ստացվեց: Նրա հայրը` Ջունիուս Մորգանը, ուներ մեծ ամբիցիաներ, եթե Ռոդշիլդները կարողացել են Եվրոպայում ստեղծել բանկային կայսրություն, ուրեմն իրենք էլ կարող են նույնն անել ԱՄՆ-ում: 1854 թվականին Ջունիուս Մորգանը այցելում է Լոնդոն և հանդիպում է Ռոդշիլդների ու Բերինգների հետ, որոնք մեծ խնդիրներ ունեին ԱՄՆ շուկա մտնելու համար: Ջունիուս Մորգանը կարողանում է վստահեցնել, որ իրենց գումարներն ապահով ձեռքերում են լինելու նաև օվկիանոսից այն կողմ:

Այստեղ ուզում եմ սեփական կարծիք ներկայացնել: Շատ եմ համեմատել հայ և ամերիկացի գործարարներին ու մի պահ իմ աչքից աննկատ չմնաց: Ամերիկացի գործարարն առաջին հերթին մտածում է գործընկերության մասին, այսինքն կարելի է միավորվել և ավելի հզոր բիզնես սկսել: Իսկ հայ գործարարն ընդհակառակը` մտածում է  մրցակցելու մասին և մրցակցելով` վատացնում է իրավիճակը և իր, և մրցակցի համար, քանի որ այստեղ միակ միջոցը գնային մրցակցությունն է: Ցավում եմ, որ մեզ մոտ դեռ այսպիսի մտածելակերպ է: Շարունակում ենք.

Գործարքը կար, մնում էր որդուն նախապատրաստել, քանի որ ավագ Մորգանը միշտ կրկնում էր` որդիս պետք է ինձ գերազանցի: Ջունիուս Մորգանն առաջին իսկ հանդիպումից հետո սկսեց դասերը որդու հետ:  Որոնք հետևյալն էին`

-Ֆինանսական գործարքների առաջին կանոնը` երբեք չխաբես որդիս: Նա, ով զբաղվում է խաբեությամբ, ոչ ոք գումար չի տրամադրելու, իսկ մենք պետք է ձեռք բերենք այլոց վստահությունն ու գումարները, որպեսզի իրականացնենք մեզ հարմար գործարքներ:

Առաջին իսկ գործարքից հետո Մորգանը կորուստներ ունեցավ: Այստեղ էլ ստացավ հոր երկրորդ խորհուրդը`

-Երբեք չհուսահատվես ու համբերատար սպասիր որդիս:

Այս երկու կանոնները դարձան նախնական դասեր Մորգանի համար, ով սկսեց մի այնպիսի գործունեություն, որը հետագայում անվանվեց մորգանիզացիա:

Եվրոպայում սովորելուց հետո Մորգանը վերադառնում է ԱՄՆ, որտեղ էլ սկսվել էր պատերազմը Հյուսիսի ու Հարավի միջև: Հենց այս պատերազմն էլ հիմք է հանդիսանում Մորգանի համար, որպեսզի սկսի իր փայլուն գործունեությունը: Պատերազմող կողմերին անհրաժեշտ բոլոր պարենամթերքն ու պարագաները սկսեցին մատակարարել հայր և որդի Մորգանները: Բիզնեսում նրա հոտառությունն այնքան էր ուժեղ, որ նա ամեն ինչ վաճառում էր երկու կողմերին էլ` չխնայելով ոչ ոքի: Առաջին գործարքը, որ կնքում է, դա զենքերի գնումն էր հարավից և վաճառքը հյուսիսին: Ի դեպ դրանք ոչ պիտանի էին, իսկ հյուսիսը չգիտեր դրա մասին: Արդյունքը Մորգանին չէր հետաքրքրում, քանի որ կարևորը գործարքն էր:

Մորգանի մեծության մյուս գրավականն այն էր, որ նրա բանկը դառնում է միակը, որը կապ է պահպանում հին մայրցամաքի և ԱՄՆ-ի միջև: Պատկերացնու՞մ եք` ինչքան գումար է այստեղ փոխանակվել: Այսպիսով նկատեցիք, թե որտեղից ի հայտ եկավ Մորգանի կարողությունը` հոր նախնական կապիտալը, պատերազմի ժամանակ զենքի վաճառք, Եվրոպայից ֆինանսական միջոցների ներդրում և արտարժույթի փոխանակում: Հիմա ավելի կոնկրետ կներկայացնեմ, թե որտեղ այդ գումարները ներդրվեցին և ինչ մեխանիզմով:

Երբ Մորգանը 20 տարեկանում սիրահարվում է, չգիտեր, որ իր սիրած էակն ուղղակի տուբերկուլյոզով հիվանդ է: Անգամ այն ժամանակ, երբ աղջիկը մի քանի անգամ ուշագնաց է լինում, Մորգանը չի կասկածում, որ նա հիվանդ է: Վերջապես իմանալով այդ մասին` նա աղջկա հետ գնում է Եվրոպա բուժման նպատակով, սակայն ապարդյուն, քանի որ նրան առավելագույնը մեկ տարվա կյանք են խոստանում: Ընտանիքի բոլոր անդամները դեմ էին, որ Մորգանը լինի այդ աղջկա կողքին, բայց նա չի լքում իր սիրած էակին,  և աղջկա հետ մեկնում է Ալժիր: Մորգանն ամեն օր աղջկան գրկած տանում է ծովափ, կերակուր է պատրաստում, զբոսնում, քայլում, մի խոսքով անում ամեն ինչ` թողնելով բոլոր գործերը: Եվ մինչև վերջ մնում է այս աղջկա հետ, որի մահից հետո մարմինը տեղափոխում է Նյու-Յորք:

1867 թվականին ԱՄՆ-ում մեծ թափ էր առնում երկաթգծերի շինարարությունն ուստի այստեղ գումար էր անհրաժեշտ: Այս պահն էլ հիանալի օգտագործեց Մորգանը, ով Եվրոպայից` հիմնականում Ռոդշիլդներից, վերցրեց գումարն ու ներդրեց երկաթգծերի շինարարության մեջ: Բայց Մորգանի կառավարման առանձնահատկությունն այն էր, որ նա չէր ներդնում ու հեռանում, այլ շատ մանրամասն վերահսկում էր գործունեությունը` եթե թերություն էր լինում, ապա միանգամից հեռացնում էր ղեկավարին, թարմացնում էր անձնակազմը, վերահսկում ֆինանսները, փոխում կազմակերպչական կառուցվածքը, ուստի կորուստների մասին որևէ ենթադրություն չէր կարող լինել:

Նա միշտ իր հետ օգնականներ էր պահում, որոնք գրանցում էին Մորգանի յուրաքանչյուր գործարքի մանրամասները, քանի որ նա ֆիզիկապես այդքանն ի վիճակի չէր հիշել, կամ գրել: Բանակցությունների ժամանակ նրա ամենասիրած խոսքերից էին` իսկ ես դրա դիմաց ի՞նչ եմ ստանալու:

Ժամանակի ընթացքում բոլոր թույլ երկաթգծային ընկերությունները, որոնց ճնշում էր Մորգանը, վերացան: Մրցակիցների համար Մորգանը հատուկ ընտրում էր մենեջերների, որոնք զբաղվում էին երկագծի կառուցմամբ և հենց ֆինանսական միջոցները վերցնում էին Մորգանի բանկից: Մեխանիկորեն մրցակիցներն արդեն կախվածության մեջ էին ընկնում իրենից: Արդյունքում մնացին միայն ամենաուժեղները, որոնց հիմքում հենց Մորգանի բանկն էր:

Այսպիսով ինքներդ տեսաք, թե ինչ ճկունությամբ Մորգանն իրեն ենթարկեց ամբողջ երկաթգծային ոլորտը: Այն ներդրողները, որոնք Մորգանի բանկում գումարներ էին ներդնում, ստանում էին հսկայական դիվիդենտներ, որի արդյունքում Մորգանի համբավը մեծանում էր:

Մորգանի հոտառությունը ոչ ոք չուներ: Այդ տարիներին Ջոն Ռոկֆելլերը մտածում էր, որ վերջ, նավթը կա, հիմա արդեն պետք է զբաղվել նավթային լոգիստիկայով, քանի որ դրանից մեծ գումարների հոտ է գալիս: Իսկ այդ լոգիստիկան ստեղծելու համար հարկավոր էր ֆինանսական հսկայական միջոցներ: Այստեղ ի հայտ է գալիս Մորգանի բանկը, որը ֆինանսավորում է Ռոկֆելլերին և այս դեպքում էլ մտնում է նաև այս մեծ գործարքի մեջ և դառնում է դրա մի մասը:

Մորգանի մյուս քայլը վերնախավում իրենց դիրքի ամրապնդումն էր, ուստի նա սկսեց լրջորեն հետևել կառավարությունում տիրող իրավիճակին: Մորգանը մտորում էր, եթե ֆինանսական առումով Ռոկֆելլերներն են իշխում ԱՄՆ-ում, ապա նա որոշեց, որ պետք է ռազմական սեկտորն էլ իրենց ձեռքը վերցնել: Ու այդ ժամանակվանից սկսած` ԱՄՆ-ում շատ երկար տարիներ Պաշտպանության նախարարներն այս կամ այն կերպ կապ ունեին Մորգանների հետ: Երբ Պաշտպանության նախարարությունն արդեն իր ձեռքում էր, հերթը հասնում էր նախագահին, ով արդեն մի քանի անգամ Մորգանից խորհրդատվություն էր ստացել ֆինանսների կառավարման հարցում: Այս մասին արդեն երկրորդ մասում:

Վեռներ Սիմենս 

Վեռներ Սիմենս գերմանացի էլեկտրատեխնիկ և ձեռնարկատեր, Բեռլինի ԳԱ անդամ։ Պետերբուրգի ԳԱ արտասահմանյան թղթակից անդամ։ Խոշոր էլեկտրատեխնիկական կոնցեռնների («Սիմենս և Դալսկե», «Սիմենս և Շուքերտ» և այլն) հիմնադիր և գլխավոր սեփականատեր։

Ավարտել է Բեռլինի հրետանային ինժեներական ուսումնարանը։ Առաջին աշխատանքները վերաբերում էին գալվանապլաստիկային, հեռագրությանը։ 1845 թվականին (եղբոր՝ Վիլհելմի հետ) հայտնագործել է շոգեշարժիչի իներցիոն կարգավորիչ։ Սիմենս հայտնագործել է նաև լարերը ռետինե մեկուսանյութով պատելու մեքենա, էլեկտրական մեքենայի համար առաջարկել է 27–աձև հատվածքի գլանային խարիսխ (1856 թ.), իրականացրել բազմաթիվ նյութերի դիէլեկտրիկ թափանցելիության չափումը (1859 թ.), ստեղծել դիմադրության սնդիկային փորձանմուշ (1860 թ.)։ 1867 թվականին հայտնագործել է ինքնագրգռմամբ էլեկտրամեքենայական գեներատոր, 1887 թվականին՝ սելենային լուսաչափ։ 1879 թվականին կառուցել է տրամվայի առաջին փորձնական գիծը (Բեռլինի արդյունաբերական ցուցահանդեսում)։

Posted in Համաշխարհային պատ., Թարգմանություն

Leonardo da Vinci

Francesco Melzi - Portrait of Leonardo.png
Leonardo da vinci
born in: 14/15 April 1452
died in:2 May 1519 (aged 67)

Leonardo was born on 14/15 April 1452 in the Tuscan hill town of Vinci.  Leonardo had no surname in the modern sense—da Vinci simply meaning “of Vinci”; his full birth name was Lionardo di ser Piero da Vinci, meaning “Leonardo, (son) of ser Piero from Vinci.”Leonardo had 12 half-siblings, who were much younger than he was (the last was born when Leonardo was 40 years old) and with whom he had very little contact.Leonardo’s early life has been the subject of historical conjecture. Vasari, the 16th-century biographer of Renaissance painters, tells a story of Leonardo as a very young man: A local peasant made himself a round shield and requested that Ser Piero have it painted for him. Leonardo, inspired by the story of Medusa, responded with a painting of a monster spitting fire that was so terrifying that his father bought a different shield to give to the peasant and sold Leonardo’s to a Florentine art dealer for 100 ducats, who in turn sold it to the Duke of Milan.

In the mid-1460s, Leonardo’s family moved to Florence, and around the age of 14, he became a garzone (studio boy) in the workshop of Verrocchio, who was the leading Florentine painter and sculptor of his time Leonardo became an apprentice by the age of 17 and remained in training for seven years.

 Other famous painters apprenticed in the workshop or associated with it include GhirlandaioPeruginoBotticelli, and Lorenzo di Credi.Leonardo was exposed to both theoretical training and a wide range of technical skills,including drafting, chemistry, metallurgy, metal working, plaster casting, leather working, mechanics, and wood-work, as well as the artistic skills of drawing, painting, sculpting, and modelling.

Much of the painting in Verrocchio’s workshop was done by his employees. According to Vasari, Leonardo collaborated with Verrocchio on his The Baptism of Christ, painting the young angel holding Jesus’ robe in a manner that was so far superior to his master’s that Verrocchio put down his brush and never painted again, although this is believed to be an apocryphal story. Close examination reveals areas of the work that have been painted or touched-up over the tempera, using the new technique of oil paint, including the landscape, the rocks seen through the brown mountain stream, and much of the figure of Jesus, bearing witness to the hand of Leonardo may have been the model for two works by Verrocchio: the bronze statue of David in the Bargello, and the Archangel Raphael in Tobias and the Angel.

For about a decade, da Vinci refined his painting and sculpting techniques and trained in mechanical arts. When he was 20, in 1472, the painters’ guild of Florence offered da Vinci membership, but he remained with Verrocchio until he became an independent master in 1478Much of his earlier working life was spent in the service of Ludovico il Moro in Milan, and he later worked in Rome, Bologna and Venice. He spent his last three years in France, where he died in 1519. Leonardo is renowned primarily as a painter.Leonardo Da Vinci may have suffered from a recurrent stroke that considerably reduced his motor activity in the last two years of his life and eventually caused his death, according to a historic viewpoint published in the June issue of The Lancet Neurology.

This is an very interesting movie about Leonardo da Vinci

This is some of his art work

Image result for Head of a Woman (Leonardo)

head of a women ( 1508)

Image result for The Last Supper

The last supper (14980)

Lady with an Ermine
lady with the Ermin (1490)
Image result for Mona Lisa
Mona Lisa (1503 and 1519)
Posted in Համաշխարհային պատ.

Փետրվարի 15-22 (Առաջադրանք 2)

Պատմել Նոր ժամանակների համաշխարհային մշակույթի մասին/:Համաշխարհային պատմություն, 8-րդ դասարան, դասագիրք, էջ 65-73

համացանց՝ օգտագործել օտարալեզու աղբյուրներ/

  • Թվարկել Նոր ժամանակների կրթական ձեռքբերումները:

Նոր գիտելիքների արմատավորման համար անհրաժեշտ էր կառուցել նոր ուսումնական հաստատություններ: Պարտադիր տարրական կրթություն ներդրվեց Պրուսիայում, ապա՝ Ավստրալիայում, Շվեդիայում և այլուր: Բացվեցին նաև միջնակարգ ուսումնարաններ՝ գիմնազիաներ, լիցեյներ, քոլեջներ: Ուսուցանում էին լեզուներ, մաթեմատիկա, բնագիտություն, պատմություն և այլն: Նոր պայմաններին համապատասխան՝ իրենց գործունեությունը վերակառուցեցին միջնադարյան համալսարանները՝ Քեմբրիջը, Օքսֆորդը, Սորբոնը, հետագայում նաև Վիեննայի, Բեռլինի, Մոսկվայի և այլ համալսարաններ: Բացվեցին Հարվարդի, Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանները:

  • Ներկայացնել Նոր ժամանակների գիտության առանձնահատկությունները:

Եվրոպայում գիտության և կրթության ոլորտներում արձանագրվեցին մեծ տեղաշարժեր: Մարդկանց վերաբերմունքը փոխվեց գիտելիքի նկատմամբ: Միջնդարում գիտելիքը կտրված էր կյանքից, գործնական նպատակներից հեռու էր: Բայց դա աստիճանաբար փոփոխվեց: 17-18 դարերում մարդիկ գիտելիքը սկսեցին ավելի կապել առօրյա կյանքի հետ:

  • Մի համալսարանի մասին պատմություն/տեսաֆիլմ/

Օքսֆորդի համալսարանը տեղակայված է Օքսֆորդ քաղաքում՝ Օքսֆորդշիր դքսությունում։ Օքսֆորդյան «գիտելիքների շտեմարանն» աշխարհի երկրորդ ամենահին համալսարանն է, ամենաառաջին անգլալեզու ուսումնական հաստատությունը և Բրիտանիայում հիմնադրված առաջին ու օտարերկրացիների համար դեռևս լավագույն ու ամենանախընտրելի կրթօջախը։

Համալսարանի հիմնադրման ստույգ տարեթիվն անհայտ է, թեև որոշ փաստերի համաձայն՝ այստեղ դասախոսում էին դեռևս 11-րդ դարում։

Ըստ բրիտանացի և ֆրանսիացի պատմիչների՝ Օքսֆորդի համալսարանում մարդիկ կարողանում էին կրթություն ստանալ դեռևս 1096 թվականիից, սակայն այդ տարիներին համալսարանը մեծ հեղինակություն չէր վայելում բրիտանացիների շրջանում, և շատերը նախընտրում էին սովորել հարևան Ֆրանսիայում` Փարիզի համալսարանում։

Image result for օքսֆորդի համալսարան

  • Մի երգահանի մասին պատմություն/տեսաֆիլմ/

Յոհան Սեբաստիան Բախ բարոկկո դարաշրջանի գերմանացի կոմպոզիտոր, երգեհոնահար և ջութակահար։ Հայտնի է այնպիսի գործիքային ստեղծագործություններով, ինչպիսին են Գոլդբերգի վարիացիաները և Բրանդենբուրգյան կոնցերտները, հեղինակել է «St Matthew Passion» և « Mass in B minor (BWV 232)» վոկալային երաժշտական գործերը: 19-րդ դարի վաղ երաժշտության վերածննդից սկսած Բախը համարվել է բոլոր ժամանակների ամենամեծ կոմպոզիտորներից մեկը:

Բախերի ընտանիքում արդեն մի քանի կոմպոզիտորներ կային, երբ Այզենախ քաղաքում ծնվեց Յոհան Սեբաստիանը՝ ընտանիքի վերջին երեխան: Որբանալով 10 տարեկանում՝ նա հինգ տարի ապրել է իր ավագ եղբոր հետ, որից հետո շարունակել է իր երաժշտական ուղին Լյունեբուրգում: 1703 թվականին նա վերադարձել է Թյուրինգիա՝ աշխատելով որպես երաժիշտ Բողոքականության եկեղեցիներում և երկար ժամանակ Վայմերի արքունիքներում, որտեղ էլ ընդլայնել է իր ռեպերտուարը: 1723 թվականից որպես դիրիժոր է աշխատել Լայպցիգի Սբ. Թոմաս եկեղեցում: Բախը երաժշտություն է գրել քաղաքի հիմնական Լյութերական եկեղեցիների համար և նրա համալսարանի ուսանողական «Collegium Musicum» անսամբլի համար: 1726 թվականից սկսած նա հրատարակել է իր ստեղնաշարային և երգեհոնային որոշ ստեղծագործությունները: Լայպցիգում, ինչպես նաև իր նախկին որոշ պաշտոնների ժամանակ, ունեցել է դժվար հարաբերություններ իր գործատուի հետ, սակայն այդ իրավիճակը փոխվել է, երբ 1736 թվականին Հոլանդիայի Ավգուստ III-ը նրան շնորհել է արքունական կոմպոզիտորի տիտղոս: Իր կյանքի վերջին տասնամյակում Բախը վերամշակել և ընդլայնել է իր վաղ շրջանի ստեղծագործությունները: Նա մահացել է 1750 թվականին աչքի վիրահատության բարդություններից:

Image result for Õ«ÕµÕ¸Õ°Õ¡Õ¶ Õ½Õ¥Õ¢Õ¡Õ½Õ¿Õ«Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¡Õ­
  • Մի գիտնականի մասին պատմություն/տեսաֆիլմ/

Անվանի ֆիզիկոս Ալբերտ Էյնշտեյնը ծնվել է 1879 թվականի մարտի 14-ին: Դպրոցում միջակ սովորող էր, և ուսուցիչները նրան համարում էին ոչ այնքան խելացի:

Դպրոցն ավարտելուց շատ չանցած՝ Էյնշտեյնը լրջորեն հետաքրքրվում է մաթեմատիկայով և սկսում ջանասիրաբար ուսումնասիրել այն: Որոշ ժամանակ Իտալիայում ապրելուց հետո տեղափոխվում է Շվեյցարիա, որտեղ մաթեմատիկայի և բնական գիտությունների բնագավառում նրա ունեցած հաջողությունները լայն ճանաչում են գտնում:

Մեկ տարվա ընթացքում 26-ամյա Էյնշտեյնը հրապարակում է գիտական հոդվածներ, որոնք հիմնովին փոխում են գիտնականների մտածելակերպը: Էյնշտեյնի գիտական գաղափարներն այնքան անսովոր էին, որ սկզբում մարդիկ չէին կարողանում դրանք հասկանալ:

Էյնշտեյնը ստեղծում է ժամանակի և տարածության վերաբերյալ տեսություն (հարաբերականության տեսություն), ինչպես նաև մեծապես նպաստում չափազանց փոքր մասնիկների (օրինակ՝ էլեկտրոններ, պրոտոններ և այլն) վարքագծի տեսության (քվանտային տեսություն) ուսումնասիրմանը:

Մեր ժամանակներում հենց այդ տեսություններն են հնարավորություն տալիս գիտնականներին ավելի լավ հասկանալ ատոմների և տիեզերքի կառուցվածքը: Հատկապես հետաքրքիր գաղափարներ էին արտահայտված նրա մշակած հարաբերականության տեսությունում:

Ըստ այդ տեսության, եթե որևէ մարմին շարժվի լույսի արագությանը մոտ արագությամբ, ապա այդ մարմնի համար ժամանակի ընթացքը կդանդաղի, նրա երկարությունը կփոքրանա, իսկ զանգվածը կաճի: Այդ տեսության հիմնական դրույթներից մեկն էլ այն է, որ լույսի արագությունը հաստատուն է և հավասար է վայրկիանում 300 հզ. կմ-ի:

Էյնշտեյնի տեսությունը նաև կապ է հաստատում էներգիայի ու զանգվածի միջև և արտահայտվում է E=mc2 բանաձևով, որտեղ E-ն էներգիան է, m-ը՝ զանգվածը, c-ն`   լույսի արագությունը: 1914թ.-ին Էյնշտեյնը վերադառնում է Գերմանիա: Իր գիտական աշխատանքների շնորհիվ նա նշանավոր է դառնում ողջ աշխարհում և 1921թ.-ին արժանանում ֆիզիկայի բնագավառի Նոբելյան մրցանակի:Գերմանիայում նացիոնալ-սոցիալիստական կուսակցության ազդեցության ուժեղացման ժամանակ, սակայն, ազգությամբ հրեա Ալբերտ Էյնշտեյնը հետևողականորեն ենթարկվում է ստորացումների ու վիրավորանքների: Ի վերջո, նա վճռում է թողնել Գերմանիան և 1933թ.-ին արտագաղթում է ԱՄՆ, որտեղ էլ ապրում է մինչև իր կյանքի վերջը: Չնայած Էյնշտեյնի գիտական գաղափարները հետագայում օգտագործվեցին ատոմային զենքի ստեղծման նպատակներով՝ ինքը՝ գիտնականը, դեմ էր դրա ստեղծմանը: Նա խաղաղության հաստատման շարժման ականավոր առաջամարտիկ էր: Ալբերտ Էյնշտեյնը մահացել է 1955 թվականի ապրիլի 18-ին:

  • Մի նկարչի պատմություն/տեսաֆիլմ/

Վերածննդի դարաշրջանի իտալացի գեղանկարիչ, քանդակագործ, ճարտարապետ, երաժիշտ ու գրող Լեոնարդո դա Վինչին ծնվել է 1452 թվականի ապրիլի 15-ին: Նա եղել է նաև գրող, մաթեմտիկոս, մեխանիկ, քաղաքագետ և գյուտարար: 1466թ. ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Ֆլորենցիա, որտեղ 1469-1478թթ. աշակերտել է ժամանակի հայտնի նկարիչ Անդրեա դել Վերոկիոյին: Սովորել է ոսկերչություն, քանդակագործություն և նկարչություն:

1495-1497թթ. Լեոնարդո դա Վինչին Միլանի Սանտա Մարիա դելե Գրացիե վանքի սեղանատանը կերտել է հռչակավոր «Խորհրդավոր ընթրիք» որմնանկարը, որն իր դրամատիզմով, կերպարների հոգեբանական խորությամբ, հորինվածքի կառուցման մաթեմատիկական ճշգրտությամբ համաշխարհային արվեստի գլուխգործոցներից է:1503թ. նա ստեղծել է իր ամենանշանավոր գործերից մեկը՝ «Մոնա Լիզան» («Ջոկոնդա»): Երիտասարդ կնոջ երազկոտ, խոհուն, առեղծվածային, փոքր-ինչ թախծոտ ժպիտը բացահայտում է բնորդուհու ներաշխարհը: Մոնա Լիզան պատկերված է բնապատկերի մեջ: Հեռավոր սարերը, երկինքը, գետը, ծառերն ասես տարածված են մշուշում: Նկարչի համար բնությունն ու մարդն անբաժանելի են: Դրա վկայությունն է նաև «Աստվածամայրը քարանձավում» (1483-1494թթ.) կտավը, որի կերպարները նույնպես բնապատկերի մեջ են և ստեղծում են յուրահատուկ հուզական միջավայր: Դա Վինչիի ուշ շրջանի լավագույն գործերից են «Սուրբ Աննան Մարիամի և մանուկ Քրիստոսի հետ» (մոտ 1500-1507թթ.), «Հովհաննես Մկրտիչ» (մոտ 1513-1517թթ.), «Ջրհեղեղ» գծանկարաշարը (մոտ 1514-1516թթ.) և այլն: Նկարիչը, չհանդուրժելով անարդարությունը, գժտություններն ու անմիաբանությունը, իր ողջ կյանքում ստիպված է եղել թափառել: Աշխատել է Միլանում, Ֆլորենցիայում, Հռոմում, Վենետիկում, իսկ 1517թ. Ֆրանսուա Ա թագավորի հրավերով որպես «թագավորական առաջին նկարիչ, ճարտարապետ և մեքենաշինարար» տեղափոխվել է Ֆրանսիա, որտեղ ապրել է մինչև կյանքի վերջը: Նախագծել է Տուր-Բլուա-Սաոն ոռոգման ջրանցքը և ճարտարապետական գլուխգործոց Շամբորի դղյակը:  Դա Վինչին թողել է 7 հզ. ձեռագիր էջ, որոնք մինչև օրս լիովին չեն ուսումնասիրվել: Որպես գիտնական և ճարտարագետ՝  Դա Վինչին խորաթափանց դիտարկումներով հարստացրել է ժամանակի գիտության գրեթե բոլոր բնագավառները: Ձեռագրերում եղել են թռչող սարքերի, պարաշյուտների, ջրանցքների, կախովի կամուրջների, մետաղահալման վառարանների, տպագրական և հողափոր մեքենաների նախագծեր: Նա առաջինն է բուսաբանությունը դիտել որպես ինքնուրույն կենսաբանական գիտություն, տվել բույսերի արևամետության, արմատներում նյութերի շարժման նկարագրությունը: Սակայն տեխնիկայի ցածր մակարդակի պատճառով չի կարողացել իրականացնել իր նորարարական մտահղացումները: Մահացել է 1519թ. մայիսի 2-ին:

  • Նոր դարերի մարդկանց ՝առօրյա հոգսերը, կենցաղը, հագուստը/տեսաֆիլմ/

Գիտության մեծ թռիչքը և հատկապես կիրառական նվաճումները հսկայական փոփոխություններ առաջացրին մարդկանց կյանքում և կենցաղում։ Միջնադարից մարդկությունը ստացել էր բավականին ծանր ժառանգություն։ Նրան հետապնդում էին պարբերաբար կրկնվող սովն ու համաճարակները։ Կյանքի միջին տևողությունը 50–55 տարի էր։ Չափազանց մեծ էր երեխաների մահացությունը։ Արդյունաբերական հասարակությունն աստիճանաբար փոխեց իրադրությունը։ Ցանքատարածությունների և արոտավայրերի ընդարձակումը, նոր մշակաբույսերի և գյուղմեքենաների ներդրումը հարստացրին բնակչության կերակրացանկը։ Բարելավվեց նաև առողջապահությունը։

Posted in Համաշխարհային պատ., Թարգմանություն

Դիանա Աբգար

Դիանա Հովհաննեսի Աբգար (օրիորդական անուն ազգանունը՝ Անահիտ Աղաբեկյանհոկտեմբերի 121859ՅանգոնՄյանմա – հուլիսի 81937ՅոկոհամաՃապոնիա), հայ գրող և հրապարակախոս, հասարակական գործիչ, 19191920 թվականներին Հայաստանի Հանրապետությանդիվանագիտական ներկայացուցիչը Ծայրագույն Արևելքում (Ճապոնիա), աշխարհում առաջին կին դիվանագետ: Հայոց ցեղասպանության մասին 9 գրքերի հեղինակ:

Diana Aghabegyan.jpg

Դիանա Աղաբեկը (Աղաբեկյան) ծնվել է 1859 թվականի հոկտեմբերի 12-ին: Նրա ծննդավայրի հետ կապված իրարամերժ տեսակետներ կան՝ Բիրմայիմայրաքաղաք ՌանգունՆոր ՋուղաԲոմբեյ, նաև՝ Կալկաթա, սակայն հստակ է, որ նրա նախնիները եղել են նորջուղայեցիներ։ Ծնվելուց նրան տրվել է երկու անուն` Գայանե և Անահիտ: Նա սերում էր Աղաբեկյան ընտանիքից, որոնց նախնիները 1605 թվականին Նախիջևանի Ջուղայիցղզլբաշների կողմից արտաքսվել էին Պարսկաստան: Նրա հայրը` Հովհաննես Աղաբեկը, մանուկ հասակում իր ծնողների հետ տեղափոխվեց Հնդկաստան, իսկ մայրը` Ավետը` Թադևոս Ավետումի ընտանիքից` Շիրազից էր: Դիանան ընտանիքի ամենափոքր` յոթերորդ զավակն էր: Նրա ընտանիքը Կալկաթա տեղափոխվելուց հետո, Դիանային կրթության են տալիս կանանց մենաստան, որտեղ վերջինս ստացավ անգլերեն կրթություն և ուսումնասիրեց սանսկրիտ ու հինդի, իսկ տանը սկսեց ուսումնասիրել հայերեն լեզուները: Մայրը՝ Զմրուխտը, եղել է գրող և թարգմանիչ։ Հայրը զբաղվել է կաթնամթերքի արտադրությամբ։

1889 թվականին Հոնկոնգում ամուսնացել է ծնունդով նորջուղայեցի Միքայել Աբգարի (Աբգարյան) հետ, որի ընտանիքը նույնպես Հնդկաստան էր գաղթել Պարսկաստանից: Ամուսնությունից հետո ապրել են Չինաստանում, այնուհետև մշտական բնակություն հաստատել Ճապոնիայում։ Միքայելի նախնիներից մեկը` Հարություն Աբգարը, 1819 թվականին հիմնադրեց «Առևտրային ընկերություն Աբգար» ընկերությունը, սկզբում Բոմբեյում, իսկ հետո` Կալկաթայում: Ընկերությունն ուներ սեփական նավատորմ, զբաղվում էր մետաքսի առևտրով, բրնձի ներկրմամբ և արտահանմամբ Սինգապուրում և ՓենջաբումԿոբե քաղաքում Միքայելը զբաղվել է մետաքսի վաճառքով, ինչպես նաև տարբեր ապրանքների ներմուծման և արտահանման գործով։ Նա հիմնել է առևտրական ձեռնարկություն և բացել «Great Eastern» հյուրանոցը։

Ճապոնիայում գտնվելու տարիներին, Դիանա Աբգարն իր մեջ բացահայտեց վեպեր գրելու տաղանդը, 1882 թվականին հրապարակվեց նրա առաջին «Սուսաննա» վեպը, իսկ մի քանի տարի անց լույս տեսավ «Պատմություններ հայրենիքից» վեպը, որտեղ նա նկարագրում էր ճապոնացի ժողովրդի կյանքը:

Ճապոնիայում ծնվեցին նրանց հինգ երեխաները, որոնցից երկուսը մահացան վաղ հասակում: 1891 թվականին ծնվել է Դիանայի առաջնեկը՝ Ռոզը, հետո որդին՝ Միքայել կրտսերը, իսկ 1896 թվականին՝ Ռութը։ 1906 թվականին՝ ամուսնու հանկարծակի մահից հետո, ընտանիքը տեղափոխվել է Ճապոնիայի ամենաաշխույժ նավահանգստային քաղաքը` Յոկոհամա, որտեղ Դիանան բացել է վաճառատուն, որն առևտուր էր իրականացնում ՉինաստանիԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հետ և մեծ առանձնատուն գնել Յոկոհամայի Յամատե թաղամասում։67 տարեկան հասակում Դիանայի մոտ խնդիրներ սկսվեցին կապված տեսողության և լսողության հետ, հոդաբորդ առաջացավ:

Դիանա Աբգարը մահացել է 1937 թվականի հուլիսի 8-ին, Յոկոհամայում։ Նրա աճյունն ամփոփվել է տեղի օտարերկրացիների գերեզմանատանն՝ ամուսնու շիրմի կողքին։ Տվյալ պահին Աբգարի շիրիմը գտնվում է Հայ-ճապոնական հասարակության հովանավորության տակ Տոկիոյում:

1984 թվականին ճապոնացի հայագետ Հիդեհարա Նակաջիման հիմնել է Հայաստանի ինստիտուտը։ Նրա ջանքերով Յոկոհամայում գտնվել են Աբգարի տունը և 19111918 թվականներին հրատարակված 3 գրքերը։

1938 թվականին նրա որդիները տեղափոխվեցին ԱՄՆ, իրենց հետ տանելով իրենց մոր նամակաները և ձեռագրերը: Դիանայի սերունդներն այսօր ապրում են ԱՄՆ-ում՝ Սան Ֆրանցիսկոյում։ Նրա թոռը՝ Լայոնել Գալուստյանը քիմիագիտության և փիլիսոփայության դոկտոր է։