Posted in հայոց լեզու10

ՄԵՋԲԵՐՎՈՂ ՈՒՂՂԱԿԻ ԵՎ ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ԽՈՍՔ

Խոսելիս երբեմն մեջբերվում է որևէ մեկի խոսքը։ Այն կարող է մեջբերվել ուղղակիորեն կամ անուղղակի ձևով, օրինակ՝ – Ես քեզ կօգնեմ,- ասաց ընկերս և Ընկերս ասաց, որ ինքն ինձ կօգնի։ Առաջին օրինակում խոսքը մեջբերվել է ուղղակիորեն, անփոփոխ, իսկ երկրորդ դեպքում՝ անուղղակիորեն, պատմողաբար։  Ուղղակիորեն մեջբերված խոսքը կոչվում է ուղղակի խոսք, իսկ անուղղակիորեն՝ պատմողաբար մեջբերված խոսքը՝ անուղղակի խոսք։ Ուղղակի խոսքը հիմնականում հնարավոր է լինում դարձնել անուղղակի։ Պատմողական նախադասությամբ արտահայտված ուղղակի խոսքը անուղղակիի վերածվելիս կարող է կապակցվել որ կամ թե շաղկապներով, իսկ հարցական ուղղակի խոսքը փոխակերպելիս կապակցվում է թե շաղկապով, օրինակ՝ -Ես կօգնեմ,- ասաց նա։ Նա ասաց, որ ինքը կօգնի։ -Հետաքրքիր է՝ ինչպես ես կատարելու այդ աշխատանքը,- ասաց նա ընկերոջը։ Նա ընկերոջը ասաց, թե հետաքրքիր է՝ ինչպես է կատարելու այդ աշխատանքը։ -Ե՞րբ ես վերադարձել,- հարցրեց նա ընկերոջը։ Նա ընկերոջը հարցրեց, թե երբ է վերադարձել։ 

 

Ուղղակի խոսքն անուղղակիի փոխակերպելիս դուրս են ընկնում զգացական բառերը, փոխվում են դերանունների դեմքերը՝ ըստ տվյալ կիրառության, օրինակ՝ -Սիրելի՛ս, ես քեզ կօգնեմ,- ասաց մայրը որդուն։ Մայրը որդուն ասաց, որ ինքը նրան կօգնի։  Ուղղակի խոսքում եղած կոչականն անուղղակի խոսքում դառնում է հանգման խնդիր կամ ենթակա, օրինակ՝ -Անո՛ւշ, դու վաղը պետք է գնաս տնօրենի մոտ,- ասաց ուսուցչուհին։ Ուսուցչուհին ասաց Անուշին, որ վաղը պետք է գնա տնօրենի մոտ կամ Ուսուցչուհին ասաց, որ Անուշը վաղը պետք է գնա տնօրենի մոտ։  Հեղինակային խոսքը ուղղակի խոսքի նկատմամբ կարող է լինել նախադաս, միջադաս և վերջադաս, օրինակ՝ Նա ասաց. – Ես կգնամ։ -Ես,- ասաց նա,- կգնամ։ -Ես կգնամ,- ասաց նա։ Ինչպես երևում է օրինակներից, նախադաս լինելիս հեղինակային խոսքն ունի ենթակա-ստորոգյալ (նա ասաց) շարադասությունը, իսկ միջադաս և հետադաս լինելիս՝ ստորոգյալ-ենթակա (ասաց նա) շարադասությունը։ Մեջբերվող ուղղակի խոսքը կետադրվում է հետևյալ սկզբունքներով։ Նախադաս մեջբերվող խոսքից հետո դրվում է ստորակետ-գծիկ, որին հաջորդում է հեղինակի խոսքը, օրինակ՝ -Ես առավոտյան պետք է մեկնեմ,- ասաց նա։ Միջադաս մեջբերվող խոսքը հեղինակի խոսքից առանձնացվում է ստորակետ-գծիկով, օրինակ՝ -Ես,- ասաց նա,- առավոտյան պետք է մեկնեմ։ Եթե հեղինակի խոսքը նախադաս է, ապա նրանից հետո միջակետ է դրվում, իսկ մեջբերվող խոսքը գրվում է նոր տողից, և նրանից առաջ դրվում է անջատման գիծ, օրինակ՝ Նա ասաց. -Ես առավոտյան պետք է մեկնեմ։  Միջադաս հեղինակի խոսքից առաջ կարող է դրվել նաև միջակետ-գծիկ կամ վերջակետ-գծիկ, եթե հեղինակի խոսքը գտնվում է մեջբերվող խոսքի այնպիսի բաղադրիչների միջև, որոնք իրարից պետք է տրոհվեն միջակետով կամ վերջակետով։ Բերենք օրինակներ՝ -Մենք ոչինչ չենք կարող անել,- ասաց նա.- ամեն ինչ բժշկի ձեռքում է: -Կառույցն արդեն ապամոնտաժվել է,- հայտնեց ճարտարապետը։- Շուտով կսկսվի նորի շինարարությունը: Չհնչող մեջբերվող խոսքն առնվում է չակերտների մեջ, օրինակ՝ «Ես մեկ ամսից կվերադառնամ»,- նամակում գրել էր տղան։ «Ես,- նամակում գրել էր տղան,- մեկ ամսից կվերադառնամ»։ Տղան նամակում գրել էր. «Ես մեկ ամսից կվերադառնամ»։  

Կարճ՝ մի քանի բառից բաղկացած հետադաս ուղղակի խոսքը կարող է տրոհվել նաև բութով, օրինակ՝ Նա ասաց՝ կվերադառնամ։ 

 

Ուղղակի խոսքը դարձնե՛լ անուղղակի։

1. –Ես ամեն ինչ կկազմակերպեմ,- ասաց կուրսի ավագը։


Կուրսի ավագն ասաց, որ ինքն ամեն ինչ կկազմակերպի։

2. Բազմոցին նստած՝ խորհում էր. «Ես վաղը կսկսեմ այդ աշխատանքը, որ
մեկ շաբաթում կավարտեմ»։


Բազմոցին նստած խորհում էր, թե նա վաղը կսկսի այն աշխատանքը, որը մեկ շաբաթում կավարտի։

3. –Մենք ե՞րբ կարող ենք գնալ ցուցահանդես,- տնօրենին հարցրին
աշակերտները։


Աշակերտներ տնօրենին հարցրին, թե իրենք երբ կարող են գնալ ցուցահանդես։

4. –Մենք,- ասաց նա,- երբեք գործը կիսատ չենք թողել։
Նա ասաց, որ իրենք երբեք գործը կիսատ չեն թողել։

5. «Մեզ մի քանի օր է հարկավոր,- գրված էր նամակում,- որ կարողանանք
կատարել հանձնարարությունը»։


Նամակում գրված էր, թե նրանց մի քանի օր է հարկավոր, որ կարողանան կատարել հանձնարարությունը։

6. Հայտարարության մեջ գրված էր. «Մենք կարող ենք պատվերը կատարել
երեք օրում»։


Հայտարարության մեջ գրված էր, որ նրանք կարող են կատարել աշխատանքը երեք օրում։

7. –Ես իմ քանդակները ստեղծելիս չեմ մտածում աշխատանքի դժվարության
մասին,- ասաց Արմանը։


Արմանն ասաց, որ նա իր քանդակները ստեղծելիս չի մտածում աշխատանքի դժվարության մասին։

8. –Հասմի՛կ, դու խմբի ցուցակը պետք է ներկայացնես ինձ,- ասաց
ուսուցչուհին։


Ուսուցչուհին ասաց, որ Հասմիկը պետք է խմբի ցուցակը ներկայացնի իրեն։

9. «Ես ոչինչ չպետք է մոռանամ, այլապես հաջողության չեմ հասնի»,-
մտածեց մրցույթի վերջին մասնակիցը։


Մրցույթի վերջին մասնակիցը մտածեց, որ նա ոչինչ չպետք է մոռանա, այլապես հաջողության չի հասնի։

10. –Մեզ մի քանի օր ժամանա՛կ տվեք, որ մենք կարողանանք կազմել
նախահաշիվը,- այցելուին պատասխանեց կազմակերպության աշխատակիցը։


Կազմակերպության աշխատակիցը այցելուին պատասխանեց, որ իրենց մի քանի օր ժամանակ է հարկավոր, որպեսզի կարողանան կազմել նախահաշիվը։

Posted in հայոց լեզու10

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍԱՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ստորադասական շաղկապներ՝ որ, թե, թե որ, եթե, որպեսզի, թեև, թեկուզ, թեպետ, թեպետև, մինչ, մինչևէ, մինչև որ, մինչդեռ, քանի, քանի որ, թեկուզ, թեկուզ և, հենց, հենց որ, եթե ոչ, քանի դեռ, չնայած, չնայած որ։

Հարաբերական դերանուններ, որոնք բարդ ստորադասական նախադասության մեջ կատարում են շաղկապի դեր՝ որ, ով, ով որ, ինչ, ինչ-որ, ինչպիսի, ինչքան, ինչքան որ, ինչպես, ինչպես որ, որքան, որքան որ, որտեղ, որտեղ որ, երբ, երբ որ, ուր, ուր որ։

Օրինակներ՝

  1. Երբ հասան մայրաքաղաքը շրջապատող այգիերին, երիտասարդ գուսանն գզուշացավ, որովհետև այդ մասում ավելի հաճախ էին երևում պարսիկ զինվորներ, որ հետևակ ու ձիով գնում էին այս ու այն կողմ։ 
  2. Թեպետ ճանապարհները շատ են, մանուկները գնում են ծանոթ արահետով, որովհետև մյուսները նրանց երկյուղալի են թվում։ 
  3. Քանի դեռ կողքիս էիր, ես հզոր էի ու անպարտ, թեև՝ ո’չ հարուստ էի, ո’չ աստված։ 
  4. Հիվանդը ոչինչ չէր խոսում. կարծում եմ, զղջում էր իր արարքը։ 
  5. Սամվելը հասկացավ՝ թե ով է եկողը։

Համադասական շաղկապներ՝ և, ու, բայց, իսկ, սակայն, այլ, կամ, նաև, այլև, ապա, անգամ, մանավանդ, այսինքն, ուրեմն, բայց և, բայց և այնպես, այն է, ինչպես և, մինչև իսկ, կամ թե, և կամ, ապա թե ոչ, և’ …, և’ …, կա’մ …, կա’մ …։

Օրինակներ՝

  1. Ամայի էր դարձել դրախտը, և թռչունների երգը ձանձրացնում էր նրան։
  2. Ցավալլուկ և պաղատագին կանչեցին, սակայն լսեց միայն իր ձայնի ունայն արձագանքը։
Posted in հայոց լեզու10

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ

1.1. ԼՐԱՑՆԵԼ ԲԱՑ ԹՈՂՆՎԱԾ ՏԱՌԵՐԸ ԵՒ ԿԵՏԱԴՐԵԼ։

Երբ արդեն թողել էինք Սոֆիան, և մեր ինքնաթիռը թռչնի թեթևությամբ սահում էր ինը հազար մետրով չափվող բարձունքներում, ուղեկցորդուհին մեզ պարզեց պատվոգրի մեծությամբ մի թուղթ, վրան երկրագնդի պատկերը, բոլորված ոսկեզօծ նախշաժապավենով։

—Հարգելի´ ուղևորներ, մենք այս վայրկյանին կտրում ենք հասարակածը և ինքնաթիռի անձնակազմը շնորհավորում է ձեզ ու տալիս վկայագիրը՝ որպես հիշատակ,— արծաթահնչուն ձայնով ասաց ուղեկցորդուհին։

Հիրավի, պահը հանդիսավոր էր։ Կյանքումս առաջին անգամ էի անցնում երկրագնդի հյուսիսն ու հարավը բաժանող սահմանագծով, որը միայն հայացքով էի անցել, այն էլ իհարկե, քարտեզի վրա։

Այդ վայրկյանին ես աշխարհի հետ էի, աշխարհ, որն ունի հինգ աշխարհամաս ու հինգ միլիարդ բնակչություն, օվկիանոսներ ու երկնաքերծ լեռներ, անջրդի անապատներ ու ջրարբի մարգագետիններ։ Եվ ես՝ հյուսիսային կիսագնդի բնակիչս, առաջին անգամ երկնքի ոլորտներում մուտք եմ գործում մյուս՝ այսինքն հարավային կիսագնդի սահմանը։

ՀՈՄԱՆԻՇ ԲԱՌԵՐ

  1. Գավաթ, տենդ, նստվածք, գոմ, թել, նախասրահ, գավիթ, դերձան, գահույք, փարախ, ըմպանակ, մրուր, դողէրոցք, գլան։ 

Գավաթ-ըմպանակ, տենդ-դողէրոցք, նստվածք-մրուր, թել-դերձան, գավիթ-նախասրահ, գոմ-փարախ։

  1. Դրասանգ, նժույգ, նախճիր, եղրևանի, դիպակ, յասաման, սյուք, եղեռն, եղեգն, եղերերգ, շամբ, երիվար, ծաղկաշղթա, զեփյուռ։ 

Դրասանգ-ծաղկաշղթա, նախճիր-եղեռն, եղրևանի-յասաման, սյուք-զեփյուռ, շամբ-եղեգն, երիվար-նժույգ։ 

  1. Անտարբեր, համր, արտառոց, անհրապույր, անիրավ, տհաճ, անդադար, անապական, անարդար, անբարբառ, անսփոփ, մաքուր, անդուլ, անհեթեթ։ 

Համր-անբարբառ, արտառոց-անհեթեթ, անհրապույր-տհաճ, անդադար-անդուլ, անապական-մաքուր, անիրավ-անարդար։ 

  1. Զտարյուն, անհողդորդ, անխառն, դժնի, անսահման, անգո, անըստգյուտ, բարձիթողի, անիրական, անտերունչ, անվերջ, աներեր, անագորույն, անշեջ։ 

Զտարյուն-անխառն, անհողդողդ-աներեր, դժնի-անագորույն, անգո-անիրական, անսահման-անվերջ, բարձիթողի-անտերունչ։ 

Posted in հայոց լեզու10

ՏԵՔՍՏԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ

Առաջադրանք 

  • Լրացրու բաց թողած տառերը, կետադրիր։
  • Բոլոր նախադասություններում գտիր ենթական, ստորոգյալը և գոյականի լրացումները։

Հասարակական ժողովասրահի սպասավորները (ենթական), Սմբատին տեսնելով (ստորոգյալ), միմյանցից առաջ ընկան՝ նրա գլխարկն ու ձեռնափայտը վերցնելու։ Հախճաքարե ընդարձակ սանդուղքով բարձրանալով՝ Սմբատն (ենթակա) անցավ (ստորոգյալ) մարմարե սյուների արանքով և մտավ (ստորոգյալ) մի ընդարձակ սրահ, որտեղ մի խումբ զբաղված էր (ստորոգյալ) թղթախաղով մի այլ խումբ  զրույցով ու վիճաբանությամբ։ Մյուս տեղում գռեհիկ զավեշտներ էին (ստորոգյալ) պատմում,  միմյանց ուսի խփում, լսվում էին զանազան անարգական դարձվածքներ ու արտահայտություններ։ Դրանք երեկվա սայլապաններն էին (ենթակա), մրգավաճառները (ենթակա)՝ հագուստը փոխած օսլայած օձիքով։ Սրահը զարդարված էր փարթամ կահկարասիով, ողողված էր լամպերի՝ աչք շլացնով փայլփլուն լույսով։ Թավշյա բազկաթոռներին ու բազմոցներին անփույթ ընկողմանած էին (ստորոգյալ) նավթաշխարհի ընչաքաղց տերերի հղփացած որդիները (ենթակա)։ Սմբատն (ենթակա) արհամարհանք ու նույնիսկ նողկանք զգաց (ստորոգյալ) դեպի այդ մարդիկ, որոնք, իրեն տեսնելով, պատկառանքով հետ քաշվեցին, ոմանք էլ խոնարհ գլուխ տվեցին։

Posted in հայոց լեզու10

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ. ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

1. Համեմատիր դեմ-դիմաց գրված բառերը և ցույց տուր, թե հնչյունական ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել.

Օրինակ՝ ջուր-ջրծաղիկ (ու-ն գաղտնավանկի ը)
ծաղիկ-ծաղկաման (ի-ն սղվել է)
համբույր-համբուրել (ույ-ու)

հին-հնամենի (ու-ն գաղտնավանկի ը-ի)

բազուկ-բազկաթոռ (ը-ն սղվել է)

պատիժ-պատժել (ի-ն սղվել է)

ողջույն-ողջունել (ույ-ու)

աշխույժ-աշխուժություն (ույ-ու)

մատյան-մատենագիր (յա-ե)

պարտեզ-պարտիզան (ե-ի)

գլուխ-գլխավոր (ու-ն գաղտնավանկի ը)

էշ-իշամեղու (է-ի)

2. Տրված բառերի վերջից բաղադրիչներ ավելացնելով՝ բառեր կազմիր այնպես, որ տեղի ունենա հնչյունափոխություն:

ա) բուրդ—բրդագործ, սիրտ—սրտաբաց, կույր—կուրամիտ, ճահիճ—ճահճակալել, ալյուր—ալրաղաց, կեզ—կիզիչ, ատամնաբույժ—ատամնաբուժարան.

բ) վիշտ—վշտամորմոք, թույլ—թուլակազմ, ծնունդ—ծննդհան, հաշիվ—հաշվեհարդար, արթուն—արթնանալ, հույն—հունական, տույժ—տուժել.

3. Վերականգնիր տրված բառերի անհնչյունափոխ ձևերը։

Ձնծաղիկ—ձյուն, թխահեր—թուխ, սառցահատ—սառույց, երգչախումբ—երգիչ, կիսել—կես, ըմպանակ—ումպ, մեղվապահ—մեզու, հունական—հույն, կղզյակ—կղզի։

Posted in հայոց լեզու10

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ. ԴԱՍԱՐԱՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ

Առաջադրանք.

  • երգ, քարափ, խաղալ, պատանի

Նա, մանկությունից սկսած խաղացել էր լճափին լցված այդ ժեռ քարափի վրա, և անդնդախոր ձորերում արձագանքել էին պատանու գեղջկական պարզ երգերը։

  • սառույց, ձգտել, ջանալ, հառել

Ճանապարհորդը, թախծամշուշ աչքերը ժամանակ առ ժամանակ հառում էր նվիրական բարձունքին, ձգտելով դեպի լեռան գագաթը՝ ջանում էր աստիճաներ փորել սառույցից։

Առաջադրանք.

Երեխան վազում է

Երեխաները մեծացել են։

Հայկը շատ խելոք է։

Հայկը, Արամը, Լուսինեն մեր տանը երգում էին ու պարում։

Մեր ընկերը շարադրեց, խմբագրեց և սրբագրեց հոդվածը։

Առավոտյան ուժեց անձրև էր գալիս։

Արևը տաքացրել էր մամռոտ քարերը։

Հրացանի փողից բոց ու ծուխ ելավ։

Առաջադրանք.

Ավագ, ծաղկող, միապետ, միջնորդ, երեց, զուգընկեր, ծաղրածու, ինքնակալ, ելուզակ, հովիվ, խեղկատակ, նկարիչ, խաշնարած, բարեխոս։

ավագ-երեց

միապետ-ինքնակալ

ծաղկող-նկարիչ

միջնորդ-բարեխոս

ծաղրածու-խեղկատակ

հովիվ-խաշնարած

Առաջադրանք.

Գոռոզամիտ, գեղանի, տխմար, ամբարտավան, խանդակաթ, հնավանդ, նժդեհ, բթամիտ, թունդ, գիրուկ, վայելչակազմ, աստանդական, գորովալի, թբլիկ։

գոռոզամիտ-ամբարտավան

գեղանի-վայելչակազմ

տխմար-բթամիտ

գիրուկ-թմբլիկ

նժդեհ-աստանդական

խանդակաթ-գորովալի

Առաջադրանք.

Պատվարժան, պարփակ, կողմ, տհաճ, ժուժկալ, անարգ, թավ, թեթևասահ, հրաշեկ, դուրեկան, անզուսպ, դեմ, ծանրաքայլ, նոսր։

պատվարժան-անարգ

տհաճ-դուրեկան

կողմ-դեմ

թավ-նոսր

թեթևասահ-ծանրաքայլ

ժուժկալ-անզուսպ

Posted in հայոց լեզու10

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ. ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Լրացրո՛ւ բաց թողնված տառերն ու կետադրի՛ր։

Իտալայի Ջենովա քաղաքի արվարձաններից մեկում խաղում էին մի խումբ ցնցոտիավոր մանուկներ։ Նրանց մեջ առանձնանում էր գանգուր մազերով, իննամյա մի տղա՝ դուրս ցցված ծնոտով, երկար քթով, կեռ հոնքերով։ Ոտքերը ծուռ էին, թևերն ու ձեռքերի մատները անբնական երկար։ Դեմքը չափազանց տգեղ էր, բայց աչքերն ապշեցնում էին իրենց փայլով։ Ինչ-որ տարօրինակ բան կար տղայի մեջ, որով առանձնանում էր խաղընկերներից։ Նա աղքատ երաժիշտ Անտոնիո Պագանինիի որդին՝ Նիկոլո Պագանինին էր։ Դաժան մարդ էր Անտոնիոն, ով յուրաքանչյուր սխալի համար ձաղկում էր որդուն ու ստիպում, որ նվագը հասցնի կատարելության։

—Ես քեզ կստիպեմ նվագել, անիծյա‘լ կապիկ.—գոռում էր նա,—Դու ծախված ես սատանային և դժողքի բաժին ես։

Հետագայում Նիկոլոն երախտագիտությամբ է հիշում հոր անողոք հետևողականությունը, որն էլ իրեն դարձրեց աշխարհահռչակ ջութակահար և երգահան։

2. Առանձին խմբերով գրի՛ր կրկնադիր և զուգադիր հետևյալ շաղկապները․

թե՛․․․թե՛,  եթե․․․ուրեմն, ոչ թե․․․այլ,  քանի որ․․․ուստի, և՛․․․և՛,  կա՛մ․․․կամ,  ոչ միայն․․․այլև,  է՛լ․․․է՛լ,  ո՛չ․․․ո՛չ,  եթե․․․ապա,   չնայած․․․սակայն,  թեև․․․այնուամեայնիվ։

կրկնադիրթե՛․․․թե՛և՛․․․և՛, կա՛մ․․․կամ, է՛լ․․․է՛լ, ո՛չ․․․ո՛չ

զուգադիրեթե․․․ուրեմն, ոչ թե․․․այլ,  քանի որ․․․ուստի, եթե․․․ուրեմն, ոչ թե․․․այլ,  քանի որ․․․ուստի, ոչ միայն․․․այլև, եթե․․․ապա,   չնայած․․․սակայն,  թեև․․․այնուամեայնիվ։

3. Առանձնացրո՛ւ և ընդգծի՛ր դերանվանական սխալ գործածության ձևերը, դիմացը գրի՛ր ճիշտը․

Ինձ մոտ, իրեն հետ, քեզ համար, քո մոտ, իր համար, քո չափ, մեզ չափ, ոչ ոքու, մեզնից, ամեն մեկու, ոմանք, բանն ինչումն է։

իրեն հետ-իր հետ

քո մոտ-քեզ մոտ

մեզ չափ-մեր չափ

ոչ ոքու-ոչ ոքի

ամեն մեկու-ամեն մեկի

4. Առանձին խմբերով գրի՛ր զգացական, կոչական և նմանաձայնական հետևյալ ձայնարկությունները։

թը՛շշ,  քը՛շ, բը՜զզ, ճը՜ռռ, փի՛շտ, տո՛,  չրը՛խկ,  վա՜խ, խը՛շշ,  չո՛շ, ա՜խ,  քը՛շ, օ՜ֆ, վո՜ւյ, ջո՛ւ-ջո՛ւ,  հա՛ֆ-հա՛ֆ, ծուղրուղո՜ւ, ջա՜ն, ծո՛, միաո՜ւ, արա՛։

զգացական-ա՜խ , ջա՜ն, տո՛, վա՜խ, չո՛շ, օ՜ֆ, վո՜ւյ, ծուղրուղո՜ւ,,։

կոչական-ծո՛, արա՛

նմանաձայնական –թը՛շշ, քը՛շ, բը՜զզ, ճը՜ռռ, փի՛շտ, չրը՛խկ, խը՛շշ, քը՛շ, ջո՛ւ-ջո՛ւ,  հա՛ֆ-հա՛ֆ, միաո՜ւ։

5․ Յուրաքանչյուր շարքում ընդգծի՛ր գործողություն նշանակող երեք բառ։

1․տնտես, բանել, վերահաս, պսպղաս, խաղող, քաղող
2․զրկես, կրկես, հապալաս, ծլվլաս, նշաձող, գրես
3․առերես, ավերես, ճպճպաս, դարպաս, շենշող, ճնշող

6․ Ընդգծի՛ր ժխտական բայաձևերը։

  • չախկալ, չողբալ, չաման, չաղան, չանչել, չանցնել
  • չարադեմ, չաղոթեմ, չորանաս, չուրանաս, չարակամ, չպոռթկամ
  • չմաշկել, չմշկել, չրխկաց, չթխկաց, չկարդալ, չքանալ

7․ Ընդգծի՛ր բայի անդեմ ձևերը։

Սիգալ, ծավալ, ողբալ, անկյալ, ձնհալ, հոգալ, դնչկալ, փռթկալ, ճպճպալ, դավել, խոցեն, պայծառ, թվեմ, կատվեն, նավել, գրող, սուրա, ողբաց, հարբած, աստված, տարած, խոզարած, կորած, կասկած։

8․ Ընդգծի՛ր Ե խոնարհման բայերը։

  • ավել, բավել, հմայել, անվայել, բեմել, ջերմել
  • շահել, ջահել, նիկել, ծլկել, թափարգել, անարգել
  • կոշկաթել, փիլիսոփայել, ներգաղթել, արժանավայել, առավել, պառավել
  • պոռթկում է, փոթորկում է, ողորկում է, սոսկում է, դողում է, պաղում է
  • ճոճում է, խղճում է, ճչում է, գոչում է, եռում է, ձմեռում է։

9․ Ընդգծի՛ր Ա խոնարման բայերը։

  • անսխալ, մխալ, կսկծալ, կանխակալ, հեկեկալ
  • սոսկալ, քենակալ, շողալ, ձնհալ, ժուժկալ, շրխկալ
  • նողկալ, փսփսալ, ծավալ, թվալ, անսա՛, որսում է, դարսում է
  • գվվում է, գգվում է, ժխտում է, վխտում է, սուրում է, բուրում է։
Posted in հայոց լեզու10

 Իմ Բառարանը

Նախագծի նպատակը

  • ծանոթացում բառարանների, բառարանների տեսակների հետ
  • բառարանից օգտվելու հմտությունների մշակում
  • բառարանների ստեղծում` տերյանական, չարենցյան, թումանյանական, բարբառային, էպոսյան, համացանցային և այլն

Նախագծի խնդիրները

  • Ծանոթացնալ  բառարանի հետ
  • ուսումնասիրել բառարանների տեսակները
  • զարգացնել բառարանից օգտվելու հմտություններ

Նախագծի ընթացքը 

  •  համացանցից գտնում ենք բառարանների մասին տեղեկություններ
  • կարդում և ուսումնասիրում բառարանների տեսակները
  • դասավանդողի օգնությամբ (ինքնուրույն) հասկանում, թե ինչպես պետք է օգտվել բառարաններից (nayiri.com)
  • կազմում է իր և ընկերների խոսքում գործածվող օտար, ժարգոնային բառերի բառարան

Բառարանները տեսակները լինում են՝ Լեզվական բառարաններ և Հանրագիտական բառարաններ: Բառարանները բաժանվում են 2 խմբի՝ հանրագիտական և լեզվաբանական: Հանրագիտական բառարանը կամ հանրագիտարանը նկարագրում է բնության, գիտության, տեխնիկայի, պատմության, մշակույթի, կյանքի տարբեր որոնումների վերաբերող առարկաները, երևույթները, հասկացությունները, որոնք անվանվում են տվյալ բառով: 
Լեզվաբանական բառարանները լինում են՝

Բացատրական բառարաններ՝ «Հայկազյան բառարան», «Հայերեն բացատրական բառարան» (հեղ. Ստեփանոս Մալխազյանց), «Ժամանակակից հայերենի բացատրական բառարան» (ակադեմիական հրատարակություն), «Արդի հայերենի բացատրական բառարան»(Եդուարդ Աղայան), «Լեզվաբանական բառարան» (Պետրոսյան, Գալստյան), «Ոճաբանական բառարան» (Հ. Պետրոսյան), «Հայերենագիտական բառարան»:

Ժարգոնային բառեր

Քսիվ – գրություն

Մենթ – ոստիկան

Խոխմա – ծիծաղելի

Շմոն – խուզարկել

Թույն – աննախադեպ

Պսիխ- հոգեկան

Մուկ տշել, դիվան քշել – պարապության մատնվել

Սաղ – ամբողջ

Մերսի – շնորհակալություն

Օքեյ – լավ

Կանկռետնի – կոնկրետ, հակիրճ

Ազիզ – սիրելիս

Վալնավատ – անհանգստություն

Ուբեդիտ – համոզել

Գլխին քաշել – մեկ շնչով խմել

Ջոգել – հասկանալ

Կուռսի լինել – տեղյակ լինել

Սասիսկի — սասինսկի, սասընսկի

Պադակոննիկ – պադագոլնիկ

Տրոլեյբուս – տռելեբուս

Տրամվայ – տռամվա

Կոնյակ – կայնակ

Սալֆետկա – անձեռոցիկ

Նամյոկ – ակնարկ

Պեսոկ – շաքարավազ

Posted in հայոց լեզու10

Հայոց լեզու. գործնական աշխատանք

  • Լրացրու բաց թողած տառերը և կետադրիր։

Սոֆիևկան քաղաքամերձ մի չնաշխարհիկ արվարձան էր գողտրիկ դղյակով։ Մի ինչ-որ լեհ իշխան Ադամ անունով, որ Նապոլեոնի կռիվներին մասնակցած բարձրաստիճան սպա էր՝ իննսուն տարի սրանից առաջ կառուցել է այդ դղյակը։ Աշխարակալ Նապոլեոնի ճանապարհը փակելու համար կռվի ելած թուրք ենիչերիները ջարդվել էին, և նրանց փախուստի ժամանակ Ադամը թուրքի հարեմից մի հարճ էր փախցրել։ Հարճը մի հելլենուհի էր Սոֆյա անունով։ Իշխանն այնքան էր սիրել Սոֆյային, որ ամենաօրինական ճանապարհով հարսանիքով ամուսնացել էր հետը, դղյակն անվանել Սոֆիևկա։ Դղյակը զարդարելով ու կահավորելով հունական դասական ոճով, ուզել էր իր սիրելին հայրենաբաղձությունից չտրտմի։ Ի՜նչ անմոռաց անակնկալ էր, երբ լուսաբացի աղջամուղջին պատշգամբ ելա հիանալով վարդերից ստեղծված երփներանգ ուղեգորգով։

  • Գտիր բաղադրյալ ստորոգյալները։

Արվարձան էր, սպա էր, հելլենուհի էր, անակնկալ էր։

  • Ձևաբանական վերլուծության ենթարկիր մուգ գրված նախադասության բոլոր բառերը։

Աշխարակալ Նապոլեոնի ճանապարհը փակելու համար կռվի ելած թուրք ենիչերիները ջարդվել էին, և նրանց փախուստի ժամանակ Ադամը թուրքի հարեմից մի հարճ էր փախցրել։

Աշխարհակալ-որակական ածական

Նապոլեոնի-հատուկ գոյական, անձնանիշ, սեռական հոլով, ի արտաքին հոլովում

Ճանապարհը-հասարակ, իրանիշ, գոյական, եզակի թիվ, հայցական հոլով, ի արտաքին հոլովում, որոշյալ

Փակելու-անորոշ դերբայ, սեռական հոլով, պարզ, ներգործական սեռ

Համար-կապ, հետադրություն

Կռվի-հասարակ գոյական, իրանիշ, եզակի, սեռական հոլով, ի արտաքին հոլովում

Ելած– անդեմ բայ, հարակատար դերբայ, չեզոք, սոսկածանցավոր

Թուրք– որակական ածական

Ենիչերիները– հասարակ գոյական, անձնանիշ, հոգնակի, ուղղական հոլով, ի արտաքին հոլովում

Ջարդվել էին-դիմավոր բայ, սահմանական եղանակ, վաղակատար անցյալ, 3-րդ դեմք, հոգնակի, կրավորական, կրավորական սեռ

Եվ-համադասական շաղկապ

Նրանց-անձնական դերանուն, հոգնակի, 3-րդ դեմք, սեռական հոլով

փախուստի-հասարակ գոյական, իրանիշ, եզակի, սեռական հոլով, ի արտաքին հոլովում

ժամանակ-կապ, հետադրություն

Ադամը-հատուկ, անձնանիշ, գոյական, ուղղական հոլով, ի արտաքին հոլովում

Թուրքի-հասարակ գոյական, անձնանիշ, եզակի, սեռական հոլով, ի արտաքին հոլովում

Հարեմից-հասարակ գոյական, իրանիշ, եզակի, բացառական հոլով, ի արտաքին հոլովում

Մի-անորոշ դերանուն

Հարճ-հասարակ գոյական, անձնանիշ, եզակի, հայցական հոլով, ի արտաքին հոլովում

Փախցրել էր-սահամանակ եղանակ, վաղակատար անցյալ, եզակի, 3-րդ դեմք, պատճառական, ներգործական սեռ

Posted in հայոց լեզու10

Հայոց լեզու. Բարդ նախադասության փոխակերպումը պարզի

ՎԵՐՀԻՇԵ՛Ք 

Բարդ նախադասության փոխակերպումը պարզի հաճախ հնարավոր է բարդ ստորադասական նախադասության իմաստն արտահայտել պարզ նախադասության միջոցով և հակառակը, օրինակ՝ «Գնում էր գյուղ, որ այգում աշխատի – Գնում էր գյուղ՝ այգում աշխատելու»։
Բարդ նախադասությունը պարզի փոխակերպելիս 

  • դուրս են գալիս շաղկապները և հարաբերական-կապակցական բառերը, որոնց փոխարեն կարող են գործածվել համապատասխան կապեր,
  • երկրորդական նախադասության ստորոգյալը վերածվում է դերբայի,
  • եթե ստորոգյալը բաղադրյալ է, ապա ստորոգիչը կա՛մ փոխարինվում է լինել(նաևթվալդառնալհամարվելկոչվել) բայով, կա՛մ էլ դուրս է ընկնում։ Հնարավոր է, որ այս փոփոխությունները մասնակիորեն կատարվեն։ 


Վարժություններ

1․ Պարզի փոխակերպե՛ք տրված բարդ ստորադասական նախադասությունները:

  • Շուտով կնորոգեն այն ճանապարհը, որն ավերվել է հեղեղից։ Շուտով նորոգելու են հեղեղիվ ավերված ճանապարհը։
  • Այդ ամենը կկարողանաք կատարել այն դեպքում, եթե ամբողջ օրն աշխատեք։ Ամբեղջ օրն աշխատելու դեպքում կկարողանանք կատարել այդ ամենը։
  • Երբ անձրևը դադարեց, զբոսայգին լցվեց մարդկանցով։ Անձրևի դադարելուց հետո զբոսայգին լցվեց մարդկանցով։
  • Գիտնականը ցանկանում էր ավարտել աշխատանքը, որ մեկնի գիտաժողովի։  Գիտաժողովի մեկնելու համար գիտանականը ցանկանում էր ավարտել աշխատանք։
  • Ընթերցեցին նրանց անունները, ովքեր հաղթել էին նկարչության մրցույթում։ Նկարչությունա մրցույթու անվանում էին հաղթողների անունները։
  • Պարզվեց, որ այդ ապրանքները լավ որակ ունեն։ Այդ ապրանքները լավ որա ունեն։
  • Ծաղիկները, որոնք դրված էին ծաղկամանում, արդեն թոշնել էին։ Ծաղկամանում դրված ծաղիկները թոշնել էին։
  • Ձայնը, որը լսվում էր բակից, ծանոթ թվաց։ Բակոց լսվող ձայնը ծանոթ էր թվում։
  • Եթե մեքենան ճանապարհին չխափանվեր, երեկոյան կհասնեին քաղաք։ Մեքենայի չխափանվելու արդյունքում երեկոյան կհասնեին քաղաք։
  • Գրքերը, որոնք հանձնարարել էր ուսուցիչը, շատ հետաքրքիր էին։ Ուսուվչի հանձարարած գրքերը շատ հետաքրքիր էին։

2․ Բարդ ստորադասականի փոխակերպե՛ք տրված պարզ նախադասությունները։ 

  • Նոր կառուցված շենքը շատ գեղեցիկ էր։ Շենքը, որ նոր էր կառուցված, շատ գեղեցիկ էր։
  • Այգում զբոսնելիս հանդիպեց ընկերոջը։ Հանդիպեց ընկերոջը, երբ այգում զբոսնում էր։
  • Ձորի միջով ոլոր-մոլոր հոսող գետը գարնանը վարարում էր։ Գետը, որ ձորի միջով ոլոր-մոլոր հոսում էր, գարնանը վարարում էր։
  • Երկար ժամանակ չարչարվում էր հաջողության հասնելու համար։ Հաջողության հասնելու համար, երկար ժամանակ չարչարվում էր։
  • Առավոտից տեղացող ձյունը ծածկել էր ամեն ինչ։ Ձյունը, որ առավոտից տեղում էր, ծածկել էր ամեն ինչ։
  • Պահապանները, տեսնելով մոտեցող մարդկանց, բացեցին դարպասը։ Պահապանները բացեցին դարպասը, երբ տեսան մոտեցող մարդկանց։
  • Եղանակի վատ լինելու պատճառով թռիչքը հետաձգվեց։ Թռիչքը հետաձգվել էր, քանի որ եղանակը վատ էր։
  • Բոլորին հայտնի էր նրա՝ լավ բժիշկ լինելը։ Նրա լավ բժիշկ լինելու համար, բոլորը գիտեին։
  • Լսվում էին բակում խաղացող երեխաների ձայները։ Երեխաների ձայնը, որ խաղում էին բակում, լսվում էր։
  • Այգում աշխատելիս մի կճուճ գտավ։ Կճուճ գտավ, երբ այգում աշխատում էր։

3․ Գտե՛ք, թե որ բառը, բառաձևը կամ կապային կառույցը պետք է տեղադրել իմաստով և քերականորեն ճիշտ նախադասություն ստանալու համար։

1․ Եվ ամեն անգամ քեզ (հանդիպելուց, հանդիպելիս, հանդիպած) 

Ես թեթևակի բարև եմ տալիս…
Ու (անցորդներից, անցորդներին, անցորդները) այնպես է թվում,
Թե մենք հազիվ ենք իրար բարևում։
(Վահագն Դավթյան)

2. Ջրերն են անուշ (կարկաչից, կարկաչի պես, կարկաչով) հոսում.
Այդպես են գարնանն իմ Հայաստանում
Զանգակ աղբյուրներն (իրարով, իրար հետ, իրար) խոսում։
(Համո Սահյան)

3. Մենք երկուսս էլ հպարտ եղանք,
Ոչ ոք չուզեց սեր աղերսել.
Գաղտնի (պահելիս, պահելու համար, պահած) տենչանք ու սեր՝
Մենք երկուսս էլ հպարտ եղանք…
(Գևորգ Էմին) 

4. Հայաստան ասում, լեռներ են հիշում,
Գագաթներ՝ (կորչելիս, կորչելով, կորած) ձյուներում հավերժ,
Ձորեր՝ ընկղմված ամպի (մշուշով, մշուշում, մշուշից),
Ժայռից ժայռ (թռչելիս, թռչելուն պես, թռչող) գետեր գահավեժ։
(Սիլվա Կապուտիկյան) 

5. Այդպես արևը ամենից առաջ
Լուսավորում է բարձրաբերձ (ծառից, ծառի, ծառի վրա)
Կատարին (թառում, թառելիս, թառած) թռչունի բույնը։
(Պարույր Սևակ)

6. Թող Երևանի քամին զովարար
Այգուս ծառերը կամաց (օրորի, օրորվի, օրորվող),
Թող իմ ստվերում սեր երդվեն իրար
Պատանիները գալիք (օրերի, օրերից, օրերով)։
(Նաիրի Զարյան) 

7. Հայրենի (հողի վրա, հողից, հողով) եմ նորից,

Նորից մանկական աչքով տեսնում եմ
Հավերժի դիտող (աստղերն, աստղերից, աստղերով) հրեղեն,
Հրաշք է դառնում աշխարհն ինձ նորից։
(Ավետիք Իսահակյան)

8. Հոգ չէ, որ մեր օրերն անցան (տենդից, տենդի պես, տենդը),
 Կյանքը դարձավ անմխիթար զառանցանք.
–Մենք կժպտանք, գո՜հ կժպտանք (մեռնելուց, մեռնելիս, մեռնելը),
Որ երազում երազեցինք ու անցանք…
(Եղիշե Չարենց) 

9. Դու մի՛ հավատա ժպտուն (աչքերը, աչքերին, աչքերից).
Շատ անգամ նրանք ծաղիկներ են վառ,
Բուսած կորստյան անդունդի ծայրին,
Միամիտ մարդկանց (քաշելուց հետո, քաշելուն պես, քաշելու համար
(Հովհաննես Թումանյան)

Ուղղագրական բառարանի օգնությամբ կետերի փոխարեն լրացրեք ջ, ճ կամ չ

ա/  ալոճ, ակնակապիճ, աղճատել, աղջամուղջ, աճպարար, գեղջկական, անաչառ, անզիջում, անմիջապես, անջրդի (չջրած, չոր), անտերունչ (չքավոր), անրջել, աչալուրջ, աչքաբաց, աջակողմյան, աջափնյակ, աջլիկ, առաջարկություն, միջատ, միջոց, շուրջպար, վերջակետ, աղջիկ, ոչխար, ոջիլ, չղջիկ, փախչել, փարչ (կավե գավաթ), քրքիջ:

բ/  աչք, առաջին, առողջություն, առնչություն, բաղարջ (գաթա), բաճկոն, գաղթօջախ, գաղջ (խոնավ, բորբոսնած), գաճաճ (թզուկ, փոքր), գեղջուկ (գյուղացի), թռչուն, թռչել, թրջել, թրջոց, հորջորջել (անվանել, կոչել), մեջտեղ, միջակ, միջօրե, ողջույն, վերջին, մխրճվել, մռնչյուն, մրջյուն, շիճուկ, ողջագուրվել, անընդմեջ, պճնանք (զարդարանք), պճրանք(նազանք), քուրջ:

գ/ առաջնորդ, գոճի, դաջել, եղջերու, երկարաճիտ, զեղչել, զիջել, զղջալ, Էջմիածին, ընչացք (բեղ), ընչաքաղց (ագահ), թարթիչ, ի հեճուկս (հակառակ մեկի), իջնել, լայնալիճ, լաջվարդ (կապույտ), կտրիճ (կտրող գործիք),կտրիճ (քաջ), հառաձանք,  առնչվել, միջամտել, միջավայր, միջօրե, նախճիր (կոտորած), տարեվերջ, ուռճանալ, ուռչել, խոճկոր:

դ/ առջև, արջաորս,  ամբողջ, առաջնորդ, առէջ, բարեհաճ, դարչնագույն, խառնիճաղանճ (խայտաբղետ), խոճկոր, խրճիթ, ծխամորճ, կառչել, կարիճ, կճղակ, կճմթել, կնճիթ, կոճկել, կորչել, կռճիկ, հարճ, ճանճ, ճղճիմ, մահճակալ, մաճկալ, մարջան, մեջբերում, մեջք, մինչև, միջև, միջադեպ, նկարչական, շեղջ (կույտ), սոճի, Սոչի, վայրէջք, վերջաբան:

Ուղղագրական բառարանի օգնությամբ կետերի փոխարեն լրացրեք Մ կամ Ն:

Ռմբակոծել, բմբուլ, անբախտ, ամբողջովին, անբասիր, ամբարտավան, ամբոխ, ամպագոռգոռ, ամբողջ, ամփոփել, ինքնամփոփ, համբույր, ճամփա, ըմպանակ, անբավ, ամբար, անբիծ, ըմբոստ, ըմբռնել, բանբեր, անբարբառ, ըմբոշխնել, Մանվել, Սամվել, անփույթ, անբարյացակամ, ճամփորդ, անբերրի, ճամբար,  բամբասել, բանսարկու, ճամպրուկ, անպաճույճ, շամփուր, սիմֆոնիա, ամպրոպ, անպատճառ, բանվոր, ամպշող, անպայման, ամբարիշտ, ամբարտավան, թմբուկ: