Author: araxkalijain

Սեբաստացու օրերի ընթացքում՝ Նոյեմբերի 22-ին, մենք մեծ սիրով հյուրընկալեցինք քարտեզագետ, ԳԱԱ դոկտոր Ռուբեն Գալչյանին։ Հանդիպումը կազմակերպվել էր պարոն Գալչյանի «Հայաստանի սահմանների 2600 տարվա պատմություն» գրքի ուսումնասիրության հիման վրա։ 

Քննարկումը սկսեցին սովորողները՝ ներկայացրին իրենց տպավորությունները գիրքն ընթերցելուց հետո, ինչպես նաև՝ գիրքն ընթերցելու պատճառները։ Այնուհետև, պարոն Գալչյանը խոսեց Բրիտանական թանգարանում գտնվող մ․թ․ա․ 6-րդ դարի Բաբելոնյան սալիկի մասին։ Հնագույն աշխարհացույց քարտեզն է, որը ցույց է տալիս աշխարհի կենտրոնը, սեպագիր արձանագրված երեք երկրների անունները՝ Բաբելոն, Ասորեստան և Հայաստան։ 

Հիմնականում անդրադառնում էր ժամանակի ընթացում աշխարհացույց քարտեզների փոփոխությանը, ինչով էին նրանք պայմանավորված։ Նկատելի էր Հայաստանի կտրուկ փոքրացումը դարեր շարունակ։ Առաջին անգամ էի այսքան մանրամասնորեն ուշադրություն դարձնում քարտեզագրության վրա և պետք է ասեմ, որ շատ հետաքրքրեց։ Հանդիպման ավարտին պարոն Գալչյանը պատասխանեց սովորողների հարցերին՝ Ադրբեջանի հետ սահմանագծման և սահմանազատման մասին։

Պատմության ընտրությամբ դասընթացի շրջանակում տեղի ունեցավ մեր հերթական արտագնա պարապմունքը՝ Հայաստանի պատմության թանգարան։ Թանգարան էինք գնացել ցուցադրություններից մի քանիսին ներկա գտնվելու և նորը քաղելու նպատակով։

Այսպիսով, դեկտեմբերի 7-ին մեր այցը սկսվեց Քարի դարի սրահում, որտեղ տեսանք Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում առաջացած Հոմո էրեկտուսին, զենքերի, ասեղների հագուստի տեսակները։ Մի քիչ շրջելուց հետո հայտնվեցինք Արենիում գտնված աշխարհի ամենահին կոշիկի մոտ, հնարավորություն ունեցանք դիպչել կոշիկի կրկնօրինակին։ Այն ունի 5500 տարվա պատմություն և պատրաստվել է հորթի կաշվից։

Հաջորդը Արտաշատի գտածոների սրահն էր։ Գտածոներն իրենցից ներկայացնում էին զենքեր, դրամներ՝ Արտաշեսյան թագավորների դիմապատկերներով, խեցեղեն։ Տեսանք նաև հունական դիցաբանության մեջ իմաստության, ողջախոհության, կանխամտածված պատերազմի դիցուհի Աթենասի մարմարյա արձանը։

Ամենահետաքրքիր սրահներից էր զարդերի սրահը, որը հիմնականում բաղկացած էր 18-20-րդ դարերի զարդերով։ Տեսանք երկու տարազների օրինակ՝ մեկը Արևմտյան Հայաստանից, մյուսը՝ Արևելյան։ Հաջորդն էր զենքերի սրահը, որը լի էր մարշալ Բաղրամյանի հագուստով և զենքերով։ Հետաքրքիր էին այլ երկրներից Հայաստան փոխանցած զնիատեսակները։

Այցն ավարտեցինք գորգերի և կարպետների սրահը, «Հին Մեծամոր»․հայ-լեհական արշավախմբի 10-ամյա պեղումների արդյունքների և Գագիկ Հարությունյանի ժամանակավոր ցուցադրություններն ուսումնասիրելով։ Բոլոր սրահները չափազանց հետաքրքիր էին և տպավորիչ։

Այս տարի առաջին տարիներ , ինչ սովորում եմ «Պատմության ընտրությամբ դասընթաց»-ի խմբում։

Այս ուսշրջանում իրականացրել ենք հետաքրքիր կլոր սեղան-քննարկումներ, հրավիրյալ մասնագետների հետ հանդիպումներ, պատմագիտական թեմաների ուսումնասիրություններ, արտագնա պարապմունքներ, այլ։ Այս ուսշրջանի մեծագույն ափսոսանքս այն է, որ որոշ քննարկումներ բաց եմ թողել, սակայն նախապատրաստական աշխատանքները օգնեցին բացը լրացնելու։ Տպավորվել եմ Սիրադեղյանական և Սեբաստացիական օրերից, որոնց ընթացքում մասնակցել եմ քարտեզագետ Ռուբեն Գալյչյանի հետ ուսուցողական հանդիպմանը։ Բոլոր կազմակերպված հետաքրքիր արտագնա պարապմունքներից մասնակցել եմ Հայաստանի Պատմության թանգարան այցելությանը, «Հին Հայաստանի պատմություն և մշակույթ» խորագրով միջազգային գիտաժողովին։ Գիտաժողովը չափազանց ուսուցողական էր։ Ժայռապատկերների կարևորության և նրանց ճանաչման մասին խոսել էր Կարեն Թոխաթյանը։ Նա ներկայացրեց ժայռապատկերների արժեքավոր պարունակությունը, թե ինչպես էին նրանք ներկայացնում մարդկանց առօրյան և կյանքը հին ժամանակներում։ «Հին Հայաստանի պետական կառույցների արտացոլումը դիցապաշտական համակարգերում» թեմայով էլ ներկայացավ Գոհար Վարդումյանը, ով խոսեց Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորված պաշտամունքային համակարգերից։ Այս զեկույցը ևս շատ հետաքրքիր էր։

առաջին ուսշրջանի իմ աշխատանքները․

Վանո Սիրադեղյան քննարկման լուսաբանում

«Հին Հայաստանի պատմություն և մշակույթ»․ Միջազգային գիտաժողովի ամփոփում

Կարմիր Բլուր կամ Թեյշեբաինի․ նախապատրաստական աշխատանք

Aram Manukyan biography

Արատտան և Արարատյան թագավորությունը․․․

Ավելորդը

Սյուժե

Պատմվածքը մի ընտանիքի մասին է . ապրում էին Հաճի աղան և իր ընտանիքը` Հաճի մարը, Հաճի աղայի որդիները, հարսները, թոռները, Սրբունը` Ավելորդը։ Երբ Հաճի աղայի քույրը՝ Սրբունը, որը կորցրել էր իր ամուսնուն, հիվանդանում է տիֆով և անդամալույծ է դառնում, Հաճի աղան նրան բերում է իր տուն և նրա համար անկյուն է հատկացնում, որովհետև չի ուզում, որ Սրբունը բեռ դառնա ուրիշների ուսերին, և նրանք բողոքեն իրենից։ Բայց այդ անում է թերևս ոչ թե իր քրոջ, այլ իր պատվի մասին մտածելով։ Նրանք ապրում էին մի քաղաքում, որտեղ լուր էր տարածվել, որ շուտով թուրքերը կհասնեին իրենց սահմանամերձ քաղաքին, և Հաճի աղան որոշում է փրկել իր կարողությունը և իր ընտանիքի հետ հեռանալ քաղաքից։ Նրանք պատրաստվում էին արդեն գնալու, երբ նրա կինը` Հաճի մարը, լաց լինելով աղաչում էր Հաճի աղային, որ իրենց հետ տանեին անդամալույծին<sup>[1]</sup>։ Սակայն Հաճի աղան հրաժարվում էր վերցնել անդամալույծին` պատճառաբանելով, որ սայլի մեջ նրա համար տեղ չկա, քանի որ առանց այն էլ իրենք շատ իրեր են իրենց հետ վերցնում, և նրա փոխարեն կարելի է ավելի օգտակար մի բան վերցնել։

Վերջում Հաճի աղան զղջում է իր արածի համար։ Հաճի աղան ինքն իրեն չի ներում այդ արարքը, հոգեպես շատ է տանջվում, հասկանում է, որ աշխարհում գոյություն չունի ավելորդ մարդ ։ Մահից առաջ «ավելորդի» հիշատակի համար ոսկի է տալիս տերտերին` աղքատներին բաժանելու համար։

1․ Ըստ քեզ՝ ինչպիսի՞ն է Հաճի աղան տագնապի պահին։

Ըստ իս, նա ցույց էր տալիս, որ պետք չէ շատ վախենալ և ահաբեկվել, ցույց էր տալիս, որ ինքը շատ պրագմատիկ է՝ գործում է և էմոցիաներին չի տրվում։ Այն ինչ, ներքուստ նա ուժեղ տագնապի մեջ էր և չէր հասկանում ինչ պետք էր անել։

2․ «Հաճի աղան՝ բահի մորուքով և ընկույզի խոշոր աչքերով» արտահայտությունը բացատրիր։

Այսինքն, մորուքը երկար էր, իսկ աչքերը՝ շատ ավելին տեսած։

3․ Ովքե՞ր էին ընտանիքի անդամները, էլ ո՞վքեր էին Հաճի աղայի տան բնակիչները։

Նրա կինը, հարսները, որդիները, թոռները և դե իհարկե նրա քույրը։

4․ Մեկնաբանիր նախադասությունը՝ «Հաճին նայեց անդամալույծին, բայց չտեսավ նրան»։

Նա չէր ընկալում, որ տեսնում էր իր քրոջը, իր արյունակցին, ընտանիքի կարևոր անդամին։ Նրա աչքերում ամեն ինչ նյութական էր, հաշվարկված իրեր, միայն դրանց չափն ու դրամական կարևորությունն էր կարևորվում։

5․ Պատմվածքում  անընդհատ շեշտադրվում է՝ «ամենապետքական իրերը» արտահայտությունը, իսկ ո՞րն է «անպետքը»։

Հերոսի համար՝ նյութական կարևորություն չունեցող իրերն անպետք են։ Իսկ արդեն վերջում դրա նյութական կարևորություն ունեցող իրեր են անպետք։

6․ Բացատրիր անդամալույծի անձնազոհությունը։

Քույրը գիտեր, որ իր տեղաշարժման խնդիրները փոքր ինչ կարող են կարևոր հանգամանք լինել։ Եվ գիտակցելով դա, նա որոշեց անձնազոհ լինել, և իր կարծիքով «չպետք է հոգս լինել ընտանիքի համար», այդպիսով չցանկանալով ընտանիքի հետ գնալ։

7․ Բացատրիր «Քաղաքը տեղից վեր կացել, գնում էր» փոխաբերությունը։

Մարդիկ իմանալով, որ թուրքերը շուտով գալու են քաղաք և իրենց սարսափելի գործողությունները կատարելու՝ ինքնակամ տեղափոխվում էին քաղաքից և փախստականի ուղին բռնում։ Իսկ մարդանց գնալու հետ մեկտեղ քաղաքի շունչն էր կորում, նրանց հետ դա էլ էր գնում։

8․ Ինչո՞ւ  է անդամալույծի ճակատագիրը մնում անհայտ։

Թուրքերը նրան խոշտանգած են լինում։ Քանի որ անդամալույծը ընտանիքի ամենաբարի մարդկանցից էր, ընտանիքի համար դժվար էր դա բացահայտ ընդունելը։

9․ Հաճի աղայի զղջման պատճառը։

Նա իր հարստությունն ավելի վեր էր դասել, քան սեփական քրոջը։ Այն ինչ, դրանք անհամեմատելի են, և հարստությունը չէր կարող իր քրոջ կյանքի փոխարեն գնահատել։ Հարստությունն արժեք չունի, եթե չունես մեկին ում հետ կարող ես երջանկությունդ կիսել։

10․ Ի՞նչ է նշանակում «Ավելորդ մարդ չկա․ Աստծու աջև հոգին հոգի է» նախադասությունը։

Այսինքն, անկախ այդ մարդու ֆիզիական վիճակից, ոչ ոք չի կարող ավելորդ լինել։ Առհասարակ մարդն ինչպե՞ս կարող է ավելորդ լինել։

11․ Դուրս գրել ժողովրդական արտահայտությունները,  դարձվածքները, համեմատությունները։

12․ Դուրս գրել բարբառային բառերը և բացատրել։

13․ Դուրս գրել օտարաբանությունները և բացատրել։

Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին՝

• Ներկայացրե՛ք Սան Ստեֆանոյի հաշտության պայմանագրի հիմնական հոդվածները։ Ո՞րն էր Հայկական հարցի էությունը։ Արևմտահայ ազգային-քաղաքական ուժերն ի՞նչ գործունեություն ծավալեցին Հայկական հարցի լուծման համար։

1878 թ. փետրվարի 19-ին կնքվեց ռուս-թուրքական հաշտությունը Կ. Պոլսից ոչ հեռու գտնվող Սան Ստեֆանո ծովափնյա ավանում՝ հայ մեծահարուստ Առաքել Դադյանի ամառանոցում: Ռուսաստանին էին անցնում Կարսի, Կաղզվանի, Օրթիի, Արդահանի, Ալաշկերտի և Բայազետի գավառները, Սև ծովի առափնյա շրջանները՝ Բաթում նավահանգստով: Էրզրումը և Բասենը վերադարձվում էին Օսմանյան կայսրությանը:

Սան Ստեֆանոյի պայմանագրում արծարծվեց նաև XIX դ․ երկրորդ կեսի հայ հասարակական-քաղաքական կյանքի հիմնական առանցքը կազմող Հայկական հարցը։ Այն, Արևելյան հարցի բաղկացուցիր մաս լինելով, այդ ժամանակաշրջանում վերաբերում էր արևմտահայության ազատագրության կամ ինքնավարության խնդրին։

Սան Ստեֆանոյի պայմանագրում տեղ գտան Հայաստանին և հայերին վերաբերվող առանձին հոդվածներ և ձևակերպումներ, որոնց դրույթները մասամբ էին համընկնում հայերի առաջադրած պահանջներին: 16-երորդ հոդվածով Բարձր դուռը պարտավորվում էր Արևմտյան Հայաստանում ռուսների գրաված և կրկին Թուրքիային վերադառձնելիք գավառներում անհապաղ բարեփոխումներ անցկացնել և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից և չերքեզներից: 25-րդ հոդվածն իրավունք էր տալիս ռուսական զորքերին 6 ամիս ժամկետով մնալու Հայաստանում: 27-րդ հոդվածով Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում էր չհալածել պատերազմում ռուսներին աջակցած քրիստոնյաներին:

Պայմանագրում կային շատ անորոշություններ. ըստ 16-րդ հոդվածի ստացվում էր, որ Օսմանյան կայսրությունում հայերի հալածանքների մեղավորները ոչ թե թուրքական իշխանություններն են, այլ քրդերն ու չերքեզները: Նման ձևակերպումը ոչ թե կերաշխավորեր հայերի անվտանգությունը, այլ կսրեր նրանց հարաբերությունները հարևանների հետ:

• Ներկայացրե՛ք հայ հասարակական շրջանակների և հայկական պատվիրակության գործունեությունը։ Համեմատե՛ք Սան Ստեֆանոյի և Բեռլինի պայմանագրերում Հայաստանին և հայերին վերաբերող հոդվածներն ու ձևակերպումները։ Ո՞ր գավառներից կազմվեց Կարսի մարզը։

Բալկաններում և Արևելքում Ռուսաստանի դիրքերի ամրապնդումն առաջացրեց առաջին հերթին Մեծ Բրիտանիայի և Ավստրո-Հունգարիայի դժգոհությունը: Նրանք պահանջեցին կնքված պայմանագրի կետերն ամբողջությամբ համաձայնեցնել իրանեց հետ, հակառակ դեպքում սպառնում էին պատերազմով: Ռուսական կառավարությունը տեղի տվեց համաձայնելով հարցը քննարկել մեծ տերությունների հետ: Որոշվեց Գերմանիայի կանցլեր Օտտո Բիսմարկի նախագահությամբ Բեռլինում գումարել վեհաժողով:

Հայկական հարցի միջազգայնացնումն աշխուժություն առաջացրեց հայ հասարակական շրջանակներում: Նույնիսկ առաջադրվեցին անկախ հայրենիքի կառավարիչների թեկնածություններ: Բարձր դուռը փորձում էր իր հսկողության տակ վերցնել հայերի գործողությունները: Սուլթանը հայոց պատրիարքին նույնիսկ առաջարկում է պատվիրակություն ուղարկել վեհաժողով: Այդ քայլով նա ցանկանում է հայկական պահանջները հարկադրել բուլղարների շահերին և դրանով խառնել Ռուսաստանի ծրագրերը: Հայոց պատրիարքը որոշում է առիթն օգտագործել և հայերի պահանջները ներկայացնել վեհաժողովին:

Ազգային գործիչ Գրիգոր Օտյանի առաջարկությամբ Եվրոպա մեկնող պատվիրակությունը գլխավորում է Մկրտիչ Խրիմյանը: Պատվիրակությունը կազմում էին Մինաս Չերազը, Մինաս Փափազյանը և Խորեն Նարբեյը: Հոգևոր գործիչ Խորեն Նարբեյը մեկնում է Սանկտ Պետերբուրգ ռուսական արքունիքի հետհայերի պահանջները համաձայնեցնելու համար:

Վեհաժողովի նախօրյակին՝ մայիսի 25-ին, կնքված անգլո-թուրքական գաղտնի համաձայնագրով Մեծ Բրիտանիան Թուրքիայից ստացավ Կիպրոս կղզին՝ փոխարենը խոստանալով պաշտպանել թուրքական պահանջները։ 

1878 թ․ հունիսի 1-ին Բեռլինում սկսված վեհաժողովը ընթացավ առանց հայերի մասնակցության։ Անտեսելով Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում Հայկական հարցի մոտեցումները՝ Բեռլինի վեհաժողովում Հայաստանի ինքնավարության ծրագիրը լիովին մերժվում է։ Պայմանագրի 61-երորդ հոդվածը ևս թուրքական կառավարությանը պարտավորեցնում էր հայերի համար բարեփոխումներ անցկացնել և ապահովել նրանց անվտանգությունը: Բայց բարեփոխումների իրագործման հսկողությունն այժմ, բացի Ռուսաստանից, դրվում էր նաև վեհաժողովի մասնակից մյուս տերությունների վրա։ Դա վերջիններիս հնարավորություն է տալիս միջամտելու Թուրքիայի ներքին գործերին։ 

Քանի որ Ռուսաստանն իր զորքերն անհապաղ դուրս էր բերելու գրաված տարածքներից, ոչ մի երաշխիք չէր մնում բարեփոխումների կենսագործման համար: Բեռլինի պայմանագրում Հայաստան անունը փոխարինվել էր հայաբնակ մարզեր բառակապակցությամբ: Ալաշկերտն ու Բայազետը վերադարձվեցին Օսմանյան կայսրությանը: Ռուսաստանին էր մնում միայն Կարսը՝ շրջակա գավառներով: Կարս բերդաքաղաքը շուտով դարձավ նորաստեղծ Կարսի մարզի կենտրոնը, դրա մեջ մտան Կարսի, Արդահանի, Կաղզվանի և Օլթիի գավառները:

• Ի՞նչ դասեր քաղեցին հայերը Բեռլինի վեհաժողովից։ Ինչու՞ էին մեծ տերությունները ժամանակ առ ժամանակ հանդես գալիս Հայկական հարցի ջատագովներ։

Վեհաժողովի որոշումները խոր հիասթափություն առաջացրին հայության մեջ: Խրիմյանն ու Չերազը վեհաժողովի վերջին օրը՝ հուլիսի 1-ին, բողոք ներկայացրին մեծ տերություններին: Խրիմյան Հայրիկը վեհաժողովը պատկերավոր ձևով նմանացրեց հարիսայի ճաշկերույթի, որին երկաթե շերեփներով ներկայացած մասնակիցները կարողանում էին տանել իրենց բաժինը։ Բայց քանի որ ինքը միայն թղթե շերեփ ուներ, այն մնաց հարիսայի մեջ, և ինքը ստիպված էր ձեռնունայն վերադառնալ։ Խրիմյանը և բազմաթիվ այլ գործիչներ Բեռլինից հետո հասկացան, որ օտար տերությունների հետ իրենց հույսերը կապելու փոխարեն անհրաժեշտ է կազմակերպել սեփական ժողովրդի զինված ազատագրական պայքարը: Խրիմյան Հայրիկը կոչ է անում հայությանը:

Մեծ տերությունները բազմիցս հանդես եկան հայկական բարեփոխումնեն իրականացնելու պահանջներով՝ նպատակ ունենալով Թուրքիայից զիջումներ կորզելու իրենց օգտին: Սուլթանական կառավարությունն օտար երկրների միջամտումից ազատվելու համար նախընտրեց Հայկական հարցի լուծման ուրույն ուղի՝ հայերին ցեղասպանելու քաղաքականությունը:

Ծանոթացե՛ք հետևյալ թեմային՝ «Հայ Ազգային կուսակցություններ»

Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին՝

• Ի՞նչ պատական պայմաններ էին ստեղծվել ազգային կուսակցությունների ստեղծման համար։

Հայ  իրականության մեջ առաջին քաղաքական կուսակցությունն ստեղծել են արմենականները: Հիմնադրվել է Վանում 1885 թ-ին՝ Մկրտիչ Թերլեմեզյանի նախաձեռնությամբ: Արմենականների նպատակը ժողովրդին ազատագրական կռիվներին նախապատրաստելն էր, սուլթանական բռնապետության լծից Արևմտյան Հայաստանն ազատագրելը և անկախ պետություն ստեղծելը: Ժողովրդի ազատագրության միջոց էին համարում զինված ապստամբությունը և դիվանագիտական ուղիները: Մկրտիչ Փորթուգալյանը հույսեր էր կապում նաև թուրքական կառավարության խոստացած բարեփոխումների հետ: 

Արմենական կուսակցության ծրագիրը ունեցել է սեփական ծրագիր՝ կազմված յոթ մասից։ Կազմակերպության նպատակն էր՝ «Հեղափոխությամբ հայ ժողովրդի համար ձեռք բերել  ազատ կառավարելու իրավունք։ Շեշտում էին ներազգային համերաշխության գաղափարը։

Ծրագրում շեշտվում էր, որ հեղափոխության դիմելու համար անհրաժեշտ են նպաստավոր պայմաններ։«Մասնակի և տկար ուժերի շարժումները ընդունելի 

չեն, ընդհակառակը՝ վնասակար են։

• Ներկայացնե՛ք Արմենական կուսակցության հիմնական տեսլականները։

Հայաստանի որդեգրած քաղաքական ուղղությունը, նպատակներն ու հիմնական ասելիքը դրսևորվել են նրա խմբագրականներում, որոնց հեղինակը Մ. Փորթուգալյանն էր: Նա թերթի գլխավոր տեսաբանն էր, ուղղություն տվողն ու անփոփոխ ղեկավարը: Նա էր հաղթահարում բոլոր գործնական ու կազմակերպչական դժվարությունները, խմբագրում նյութերի մեծ մասը, ապահովում կապը թղթակիցների հետ, երբեմն էլՙ շարում տեքստերը: Օսմանյան գաղտնի ծառայությունների մշտական խոչընդոտները, Ռուսաստանի հակասական վերաբերմունքը և, ի վերջո, ֆինանսական սուղ միջոցները դժվարհաղթահարելի պատնեշներ էին ընդդեմ Հայաստանի: Մ. Փորթուգալյանն այս խոչընդոտները հաղթահարելու համար դրսևորեց աներեր վճռականություն, ու կյանքի կոչեց իր հոգեզավակ Հայաստանը:

• Ո՞րոնք էին Հնչակյան կուսակցության ծրագրի հիմնական կետերը։ Ի՞նչ ձգտումներ ունեին նրանք։

Այն հիմնադրվել է 1887 թվականի օգոստոսին Ժնևում, Շվեյցարիա, մի խումբ արևելահայ ուսանողների կողմից, որոնք էին՝ Ավետիս Նազարբեկյանը, Մարո Վարդանյանը, Ռուբեն Խանազատյանը, Գաբրիել Կաֆյանը, Քրիստափոր Օհանյանը, Գևորգ Ղարաջյանը, Մանուել Մանուելյանը։ Ներկայումս գործող ամենահին կուսակցությունն է։ Առաջին սոցիալիստական կուսակցությունն է որը գոյություն է ունեցել Օսմանյան կայսրությունում և Իրանում: Կուսակցության անվանումը վերցվել է «Հնչակ» թերթից, որի անունը «զանգակ» բառի հոմանիշն է։
1888 թվականին «Հնչակ» թերթում հրատարակվեց կուսակցության ծրագիրը։ Այն պատրաստվել և կազմվել էր 1887 թվականին Ավետիս և Մարո Նազարբեկյանների, Գևորգ Ղարաջյանի կողմից։ Հնչակյանների կողմից սեփական ծրագրի հրատարակությունն ազդարարում էր հեղափոխական կուսակցության կազմավորման մասին։ 1888 թվականին կայացավ կուսակցության հիմնադիր ժողովը։ «Հնչակյան» անվանումը կուսակցությունը ստացավ միայն 1890 թվականին։
Կուսակցության ծրագրի համաձայն հնչակյանների գործունեության առանցքը Հայկական հարցն էր և սոցիալիզմը։ 1880-1890-ական թվականներին Արևմտյան Հայաստանում ստեղծելով իրենց կազմակերպությունները և անցնելով լայն գործունեության՝ Ազգային ճնշման դեմ իրենց մարտավարության մեջ հնչակյանները համատեղում էին խաղաղ քաղաքական ցույցերը և զինված հայդուկային ելույթները։

• Ինչու՞ ստեղծվեց ՀՅԴ-ն։ Ի՞նչ ձգտումներ ուներ ՀՅԴ-ն Հայկական հարցի լուծման շուրջ։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն ստեղծվել է 1890 թվականի հուլիս-օգոստոսին Թիֆլիսում։ Հիմնադիրները և առաջին ղեկավարներն էին Քրիստափոր Միքայելյանը, Սիմոն Զավարյանը և Ստեփան Զորյանը (Ռոստոմ)։ 1890 թվականի սեպտեմբերին հրապարակված ՀՅԴ մանիֆեստում նշված է, որ նոր ստեղծված կուսակցության նպատակն է համախմբել հայ ժողովրդի ուժերը, ձեռք բերել քաղաքական և տնտեսական ազատություն Արևմտյան Հայաստանի համար։
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունն իր էությամբ, աշխարհայացքով և ավանդներով ազգային, ընկերվարական, ժողովրդավարական և հեղափոխական կուսակցություն է։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունն իր բոլոր ուժերով պայքարում է հանուն հայ ազգի քաղաքական-տնտեսական, ընկերային-մշակութային բովանդակ շահերի պաշտպանության։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը, հավատարիմ իր գաղափարաբանությանը, իր բոլոր ուժերով նվիրվում է բովանդակ հայ ազգի քաղաքական, տնտեսական, ընկերային եւ մշակութային շահերի պաշտպանությանը՝ հանուն Ազատ Հայի, Ազատ Քաղաքացու եւ Ազատ Հայրենիքի կերտման։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական պայքարը հիմնավորում է իր գաղափարաբանությամբ։ Նա առաջադրում է անհատի ազատության, ազգային ինքնորոշման, անկախ պետականության, ընկերության, համերաշխության և բարօրության ճանապարհով ապահովել հայ մարդու և հայ ազգի անկաշկանդ, բազմակողմանի և ներդաշնակ զարգացումը։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը ձգտում է Հայ Դատի լուծմանը` ամբողջական հայությամբ ամբողջական հայրենիքի կերտմանը։