Լինում է 2 տեսակի՝

• մտքում ասած, վաղուց ասած, գրավոր ասած խոսք, որ մեջբերվում է ուղղակի
• բարձրաձայն ասած խոսք, զրույց՝ խոսող-խոսակից։

Մեջբերվող ուղղակի խոսքը անջատվում է հեղինակի խոսքից

• մտքում ասած, վաղուց ասած, գրավոր ասած խոսքը՝ չակերտներով։ Վերջակետը դրվում է չակերտից հետո։
• բարձրաձայն ասած խոսքի, զրույց՝ խոսող-խոսակից տարբերակի դեպքում՝ գրվում է նոր տողից, գծիկով։

3.  Մեջբերվող ուղղակի խոսքով նախադասությունները բարդ նախադասություննե են։ Ունեն երկու հատված՝ հեղինակի խոսք և մեջբերվող ուղղակի խոսք։ Սա բարդ ստորադասական նախադասություն է, մեջբերվող խոսքը երկրորդականն է։ Սովորաբար այդ երկրորդականի պաշտոնը լինում է ուղիղ խնդիր, լրացնում է գլխավորի ասացական բային՝ ստորոգյալին։

Օր.՝  Արամը մտածեց. «Ես ինքս եմ իմ գլխի տերը, ոչ ոք ինձ հրամայելու իրավունք չունի»։ (ի՞նչ մտածեց՝ ես ինքս եմ… -ուղիղ խնդիր։

Մեջբերվող ուղղակի խոսքի նկատմամբ հեղինակի խոսքը լինում է նախադաս (առաջ հեղինակինը, հետո՝ մեջբերվող խոսքը), միջադաս (հեղինակի խոսքն ընկնում է մեջբերվող խոսքի մեջտեղը), վերջադաս (հեղինակի խոսքը մեջբերվող խոսքից հետո է)։

Օրինակներ՝

• Նա ասաց.
  -Հա՛յր, ես տանը կմնամ, մինչև դու աշխատանքից գաս։ (նախադաս)
• Ես չեմ առարկում,- ասաց Սուրենը,— այդ մասին հայտնիր եղբորդ։ (միջադաս)
• -Ես չէի ուզում քեզ վշտացնել, բայց քո վարմունքը ինձ ստիպեց այդ անել,- ասաց բժիշկը։(հետադաս)։

Ըստ այդ տեղի՝նախադասությունները կետադրվում են.

• Նախադաս դիրքում հեղինակի խոսքից հետո դրվում է միջակետ։ Օրինակ՝

• Վարդանը հիշեց ընկերոջ խոսքը. «Դու, բոլորին վստահելով, քեզ հարվածի տակ ես դնում»։
• Եկավ դևն ու հարցրեց.
  — Արքա՛, ո՞ւր է իմ ոսկին։
• Միջադաս դիրքում հեղինակի խոսքը երկու կողմից անջատվում է ստորակետ գծով (,-)։

Օրինակ՝

• «Դու բոլորին վստահելով,-հիշեց Վարդանը ընկերոջ խոսքը,- քեզ հարվածի տակ ես դնում»։
• — Արքա,- եկավ դևն ու հարցրեց,- ո՞ւր է իմ ոսկին։
• Վերջադաս դիրքում հեղինակի խոսքից առաջ դրվում է ստորակետ գիծ (,-)։

Օրինակ՝

• «Դու, բոլորին վստահելով, քեզ հարվածի տակ ես դնում» ,- հիշեց Վարդանը ընկերոջ խոսքերը։
• -Արքա՛, ո՞ւր է իմ ոսկին ,-եկավ դևն ու հարցրեց։

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Կետադրիր տրված նախադասությունները (բոլորը մեջբերվող խոսքով են)

Տեսնելով հյուրերին՝ տանտերն ընդառաջ է գալիս ու ասում.
-Մենք վաղուց էինք ձեզ սպասում, ներս եկեք, բոլորիս էլ շատ ուրախացրիք դուք ձեր գալով։

-Մեծ եղավ իմ ուրախությունը, երբ մեր ընդհանուր ծանոթներից իմացա, որ քույրդ սովորում է մեր դպրոցում,- ասաց ընկերս,- երբ հանդիպեցինք։

-Տեսնում եմ անթաքույց դժգոհությամբ,- ասաց մեզ սպասավորը,- խոսքներդ մեկ եք արել ու ինձ հալածում եք։

-Մեն-մենակ եմ եկել, հա՛յր խոնարհվելով,- շշնջաց որդին,- մի՛ մտածիր անցյալի մասին։

-Եթե հարցնում եք իմ ու ուսուցչիս հարաբերությունների մասին,- ասում է Արիստոտելն իր աշակերտներին,- պիտի ասեմ, որ Պլատոնն իմ բարեկամն է, բայց ճշմարտությունն ինձ համար ավելի թանկ է։

Մայրը ձեռքի դերձանը ցած դրեց և գլուխը տարուբերելով՝ ասաց.
-Էհ, չգիտեմ, որդիս, հայրդ ի՞նչ պիտի աներ, եթե այժմ մեր կողքին լիներ։

Կրտսեր քույրս, հենց որ մենակ էինք մնում, ասում էր.
-Ընչացքդ արդեն սևացել է. տան տղամարդը դու ես, դու էլ որոշիր, թե ինչ անենք։

-Ճանաչեցի՞ր ինձ,-հարցրեց Սահակը ծերունուն,- դու իմ հոր զինակիցն ես եղել։

Տեսնելով տնօրենին՝ քարտուղարը հարցրեց.
-Ինչո՞ւ եք մնում քաղաքում. չէ՞ որ այստեղ մնալով դուք վտանգի եք ենթարկվում։

Ծերուկը, վեր կենալով տեղից, ասաց ինձ.
-Դու, սիրելի՛ս, լավ խորհիր անելիքդ մինչև վճռական քայլ անելդ։

2. Տրված մեջբերվող խոսքով նախադասություններում հեղինակի խոսքը տեղափոխիր երկու ձևով, ուշադիր եղիր, որ ճիշտ կետադրես։

-Մենք վաղուց էինք ձեզ սպասում, ներս եկեք,-ասաց տանտերն տեսնելով հյուրերին ու ընդառաջ գալով,- բոլորիս էլ շատ ուրախացրիք դուք ձեր գալով։

-Մեծ եղավ իմ ուրախությունը, երբ մեր ընդհանուր ծանոթներից իմացա, որ քույրդ սովորում է մեր դպրոցում, երբ հանդիպեցինք,-ասաց ընկերս։

-Տեսնում եմ անթաքույց դժգոհությամբ, խոսքներդ մեկ եք արել ու ինձ հալածում եք,- ասաց մեզ սպասավորը։

-Մեն-մենակ եմ եկել, հա՛յր խոնարհվելով, մի՛ մտածիր անցյալի մասին,-շշնջաց որդին։

-Եթե հարցնում եք իմ ու ուսուցչիս հարաբերությունների մասին, պիտի ասեմ, որ Պլատոնն իմ բարեկամն է, բայց ճշմարտությունն ինձ համար ավելի թանկ է,- ասում է Արիստոտելն իր աշակերտներին։

-Էհ, չգիտեմ, որդիս,-մայրը ձեռքի դերձանը ցած դրեց և գլուխը տարուբերելով՝ ասաց,- հայրդ ի՞նչ պիտի աներ, եթե այժմ մեր կողքին լիներ։

-Ընչացքդ արդեն սևացել է,-կրտսեր քույրս, հենց որ մենակ էինք մնում, ասում էր,- տան տղամարդը դու ես, դու էլ որոշիր, թե ինչ անենք։

-Ճանաչեցի՞ր ինձ, դու իմ հոր զինակիցն ես եղել,-հարցրեց Սահակը ծերունուն։

-Ինչո՞ւ եք մնում քաղաքում,- տեսնելով տնօրենին՝ քարտուղարը հարցրեց,- չէ՞ որ այստեղ մնալով դուք վտանգի եք ենթարկվում։

-Դու, սիրելի՛ս,- ծերուկը, վեր կենալով տեղից, ասաց ինձ,- լավ խորհիր անելիքդ մինչև վճռական քայլ անելդ։

3. Տրված տեքստում լրացրու բաց թողած տառերը և կետադրիր։

Մարզպետունի իշխանն այդ օրը զվարթ տեսք ուներ, հագել էր տոնական զգեստ։ Գլխին դրել էր պողպատյա, արծաթազարդ սաղավարտ՝ սպիտակ ցցունքով, և նախարարական զինանշանով։ Փայլփլում էին պղնձյա լանջապանակը բազպանները, սրունքներին ամրացված երկաթահյուս զանգապանները, և ճտքավոր կոշիկները։ Ծանր սուրը արծաթազօծ պատյանով լրացնում էր նրա զինվորական զարդարանքը։
Երբ ամենքը իրենց տեղերը բռնեցին, իշխանն առաջացավ դեպի հովանոցի սյունաշարը, և կանգնելով մարմարյա սանդուղքի վերին աստիճանին՝ խրոխտ ձայնով խոսեց.
—Ազնի’վ իշխաններ և իշխանուհիներ, սիրելի’ զինակիցներ, մեր քաջազն արքան՝ Աշոտ Երկաթը, անհաջողությունից քաշվել է կաքավաբերդ և փակվելով անառիկ ամրոցում, սպասում է մեր օգնությանը։ Գահը թափուր է։ Ո՞վ պիտի մտածի հայրենիքի փրկության համար։ Երդվում եմ իմ հայրենիքի արևով, որ չեմ վերադառնա իմ ընտանիքի գիրկը մինչև վերջին հագարացին չհալածվի Հայաստանից։

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1․ Ընտրել բառերը և տեղադրել համապատասխան տեղում՝ ենթարկելով փոփոխության:

ա) Արևելյան մի քաղաքի՝ փոշոտ փողոցի ստվերոտ անկյուններից մեկում, միջօրեի շոգին պառկել էր մի ծերուկ դերվիշ:
(միջօրե, քաղաք, պառկել, անկյուն)

բ) Նա ոսկին երկու հավասար մասի բաժանեց. Մի մասը փաթաթեց բրդյա կտորի մեջ և պահեց դուրս ցցված մի պարկի տակ, մյուսը նորից ժայռի մեջ լցրեց: (ժայռ, ոսկի, հավասար, պարկ)

2. Փակագծում տրվածներից ընտրել նախադասությանը համապատասխան բառը և ընդգծել:

ա) Այդ չարագույժ լուրից (խռովել, խռովվել) էր Այվազովսկու հոգու անդորրը:
բ) Սեփական գիտելիքի պակասի (զգացմունքը, զգացումը) կախված է ունեցած գիտելիքի ծավալից ու խորացումից:

3․ Տեղադրել բաց թողնված տառերը և կետադրել:
Նա դիմեց որդուն.
—Հայրենական տան դռները փակ են քո առաջ, որովհետև դու քո սրտի դռները փակեցիր խղճիդ ու հայրենիքիդ առջև: Դու արատավորեցիր Արծրունիների պայծառ հիշատակը՝ արհամարհելով քո ժողովրդին ու հավատը:
Ես քեզ կստիպեմ նվագել անիծյալ,- գոռում էր նա,- դու ծախված ես թշնամուն:

4․Փոխակերպել ուղղակի խոսքը՝դարձնելով անուղղակի:

– Լռե՛ք, թողե՛ք՝ ասի այն, ինչ մտքում ունի, – սաստեց բանախոսը և ձայնի եղանակը փոխելով՝ ասաց օրիորդին. – կկամենայի իմանալ՝ ինչ էիք ուզում ասել մեր մասին:

Բանախոսը սաստեց և ձայնի եղանակը փոխելով օրիորդին ասաց, որ լռի և թող ասի այն, ինչ մտքում ունի, քանի որ կամենում է իմանալ, թե նա ինչ էր ուզում ասել իրենց մասին։

Նա ընկերներին հաճախ էր ասում.
– Եթե ամեն մեկս մի փոքր բան անի, բոլորս մի մեծ գործ արած կլինենք:

Նա ընկերներին հաճախ ասում էր, որ եթե ամեն մեկը մի փոքր բան անի, նրանք բոլորով մի մեծ գործ արած կլինեն։

5․Գտնե՛լ, թե որ շարքերում են բառերը դասավորված այբբենական կարգով։  

1. այգաբաց, այգեբաց, այգեգործ, այգեգործություն, այգեպան
2. բախտ, բախտավոր, բակ, բաղադրիչ, բաղաձայն
3. թավիշ, թատերագետ, թարգմանել, թարթիչ, թիթեռ
4. լավատես, լավորակ, լեգենդ, լեռնային, լեռնալիճ
5. երանգ, երանելի, երաշխիք, երաշտ, երգ
6. զանգ, զավակ, զարդարել, զարմանալ, զբաղվել
7. կատու, կարապ, կղզի, հազար, հաղթել
8. անձնական, աստիճան, աստղ, աստղազարդ, աստղանիշ
9. գեղեցիկ, գետեզր, գերկարճ, գինեթաս, գիպս
10. ծանրորդ, կենցաղ, կղմինդր, համար, համարակալել

6․Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են իրար հոմանիշ։  

1․Գովել, դրվատել, պախարակել, փառաբանել

2․ Բիլ, լուրթ, կապուտակ, լաջվարդ

3․Հեծկլտալ, փղձկալ, ործկալ, արտասվել

4․Դժվար, դյուրին, բարդ, խրթին

7. Ո՞ր նախադասության մեջ է ընկեր բառը գործածված ուղիղ իմաստով։    

1․ Ես  մի ընկեր ունեի՝ Լիպո անունով:

2․Ընկեր կդառնամ ես քո վշտերին…

3․Ջութակը միշտ նրա անբաժան ընկերն էր:

4․Ի վերջո կյանքի ընկերներ դարձան:

Տեքստ

Գարուն է, մեկն այն անհամար գարուններից, որ զարդարել էին երկիրը, և որոնցից հարյուրը ապրեց երջանկության ու տխրության բանաստեղծը՝ աշխարհահռչակ Սաադին։ Առավոտ վաղ զարթնեց, նա իջավ պարտեզ՝ նորից լսելու հավքերի երգը և նորից տեսնելու գարնան հրաշքը։ Նայեց Շիրազի դաշտին՝ գարնան շնորհներով ու վարդերով պճնված, որ վաղորդայնի նիրհն էր առնում՝ պարուրված ճերմակաթույր շղարշներով։ Նստեց ծաղկած հասմիկի թփի տակ՝ Սպահանի գորգի վրա, և դողդոջյուն մատներով բռնեց վարդենու՝ այդ գիշեր փտած բողբոջը, մոտեցրեց դեմքին։ Սիրո կրակով թրթռուն հովը վարդերի ականջին կուսական շնչով սեր էր շշնջում, որ բերել էր հեռավոր սոխակներից։
«Աշխարհը վետվետում է անվախճան ու սիրավառ արբեցումով»,- հիշեց Սաադին իր ՝խոսքերը ականջը հավքերի երգին և սպիտակ գլուխը կարմրափթիթ վարդերի մեջ թաղած։

1․ Լրացրու բաց թողած տառերը և կետադրիր։

2․ Տեքստից գտիր հանրահայտ, թռչուն, զարդարված, առավոտ, սյուք, ունկ բառերի հոմանիշները։

Հանրահայտ-աշխարհահռչակ

թռչուն-հավք

առավոտ-վաղորդայն

զարդարված-պճնված

սյուք-հով

ունկ-ականջ

3․ Գտիր մեկ բառ, որ լինի արմատ+հոդակապ+արմատ կառույցի։

Ճերմակաթույր, աշխարհահռչակ, կարմրափթիթ։

4․ Գտիր մեկ ածանցավոր բառ։

Երջանկություն, տխրություն, հավք, անվախճան։

5․ Տեքստից գտիր մեկական ա ներքին և ան արտաքին հոլովների ենթարկվող բառ։

Երջանկություն, գարուն։

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 2․

Տեքստ 

Խաչատուրը լուռ մոտեցավ պատուհանի կիսաբաց փեղկին։ Մութ էր։ Դրսից լսվում էր միայն հորդացած անձրևի աղմուկը։ Ջրհորդանից թափվում էր պղտոր անձրևաջուրը…
Երևի այն երկրում էլ թխպոտ գիշեր է, և անձրև է գալիս, կամ էլ պարզկա գիշեր է՝ գարնան փայլփլուն աստղերով։ Տեսնես հիմա ի՞նչ է անում նանին։ Երևի քուրսու վրա ոսպ է փռել և հոգնած աչքերով ջոկում է քարերը։ Հանկարծ դռան հետևից ինքը կամաց կանչեր. «Ես եմ, նանի’, դուռը բաց»։ Տիկինն զգաց, որ նա մտքերով հեռու էր։ Խաչատուրը, դողդոջյուն ձեռքերը կրծքին, ակնդետ նայում էր ականակիր խավարին։ Եթե Խաչատուրը այդ րոպեին գլուխը շրջեր և նայեր տիկնոջը, կտեսներ այնպիսի հայացք, այնպիսի աչքեր, որ կմոռանար ցնորքը։ Բայց նա լուռ, անշարժ նայում էր խավարտին գիշերին։ Թվաց՝ լսեց շան խուլ կաղկանձ և ասաց.
—Ինչքա՞ն միանման են հաչում շները…

1․Լրացրու բաց թողած տառերը և կետադրիր։

2․ Ընդգծիր ստորոգյալները, որոշիր՝պարզ են, թե բաղադրյալ։

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ 3․

1․Ո՞ր շարքի բոլոր բառերում է գրվում ր.

1. ա-համա-հել, թ-թու-, փ-փու-, մա-մա-,
2. թ-թի-, գ-գի-, մ-մու-, բա-բա-ային,
3. ճմ-թել, վերադա-ձ, ե-բեք, վե-ջույթ
4. մ-թմ-թոց, կե-կե-ուն, դա-ձյալ, վա-ձ

2. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերում է գրվում խ.

1. դժբա-տ, հա-ճապակյա, ապ-տել, ջա-ջա-ել
2. մ-կտալ, ա-բյուր, կ-տար, կմա-ք
3. վ-տալ, ճե-քել, խա-տել, թ-պամած
4. թ-սկան, բա-տակ, պանդ-տել, խե-դուկ

3. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերում է գրվում ծ.

1. մա-ուցիկ, մտա-ածին, հալո-ք, դարձվա-ք
2.որ-կալ, մեղվաբույ-, հանկար-, նայվա-ք
3.կառամատույ-, գնա-ք, հանդիպակա-, փղ-կալ
4.կ-կվել, խ-կվել, ցն-ալ,ցն-ել

4. Կազմիր տրված գոյականների հոգնակին․

Մանկավարժ-մանկավարժեր,  գործարք-գործարքներ,  փոքրատառ-փոքրատառեր,  գրագիր-գրագրեր,  պահանջատեր-պահանջատերեր,  աշխատատեր-աշխատատերեր, սարալանջ-սարալանջեր, ջրավազան-ջրավազաններ,  արժեթուղթ-արժեթղթեր,  նիզակակիր-նիզակակիրներ։

5. Տրված բառերը տեղադրիր նախադասության մեջ՝ անհրաժեշտ փոփոխություններ անելով։

Շոգ կեսօրին գյուղում կանչում է աքլորը. Կանչի հետ պառավ մի շինական հորանջում է տան ստվերում, ձեռնափայտով ավազին ստվերներ գծում, նրանց հետ փորփրում գլխով անցածը։ (նա, ստվեր, կեսօր, գլուխ)

6. Ո՞ր շարքի բառերն են իրար հոմանիշ․

1. շուրջկալ, ճղակում, շրջափակում, բնկալ

2. ցամաք, անջրդի, ջրազուրկ, խորշակ

3. ոստան, մայրաքաղաք, գահանիստ, թագավորանիստ

4. պայազատ, թագաժառանգ, իշխանազն, սեպուհ

Ուղիղ խնդիր

հարց։ ում, ինչը

նրանք անսպառ հետաքրքրությամբ լսում էին իմ պատմածը։ 

ուղիղ խնդիր-պատմածը

Առյուծը զարթնեց, բռնեց փախչող մկանը և ուզում էր խժռել։ 

Գոյական-առյուծը

Բայ-զարթնեց, փախչող, ուզում էր 

Կատուն մոտեցավ իր բնից ծիկրակող մկանը։ 

Անուղղակի խնդիր

հանգման-հարց; ում, ինչին-դրվում է տրական հոլովով

Մարդիկ մոտենում էին, զինվորներին տալիս պատրաստած նվերները։ 

Հայացքը կանգառ դիմացի արտիվրա։ 

Զգույշ, շունը չհարձակվի վրադ։ 

Կետադրություն

Ամառային արձակուրդների անձկալի օրին էին, հայրիկները գնում էին գործի, իսկ մենք՝ երեխաներս, այգաբացից մինչև ճրագալույց խաղում էինք։ Վերցնում էինք մայրիկիների թխած կաթնահունցը, ձվածեղ՝ հացի մեջ, և ժամերով կորչում։ 

Կետադրական նշանները բաժանվում են երեք խմբի

Տրոհության՝ կետ, միջակետ, վերջակետ, բութ

Առոգանության՝ հարցական, բացականչական, շեշտ

Բացահայտության՝ չակերտ, փակագիծ, նոր տողից գիծ, բազմակետ, կախման կետեր

1. Երեխան հետ քաշվեց, որ կատուն անցնի։ 
2. Իհարկե, հեշտ չէր համակերպվել անարդարության հետ։ 
3. -Հե՜յ, ո՞վ կուզի թել ու ասեղ։ 
4. -Արա’քս, ինչու՞ ձկանց հետ պար չես բռնում մանկական։ 
5. -Ի’մ մայրիկ, շատ եմ սիրում քեզ։ 
6. Գրությունը, գրված լինելով անընթեռնելի ձեռագրով, անհասկանալի էր։ 
7. Մեր ազգային էպոսի գլխավոր հերոսը՝ Սասունցի Դավիթը, մարմնավորում է հայ ժողվորդի ազգային բնավորության լավագույն գծերը։

Միջակետը դրվում է անշաղկապ նախադասությունների մեջտեղում, եթե ինքնուրույնությունը շատ է։ Դրվում է միջակետ նաև, երբ բառը կրճատվում է։ Եթե բառի հաջորդում է՝ ահա, սա բառերով։ 

1. Մտավ տուն. դրսում անձրև էր։
2. Չնայած ցուրտ եղանակին, 
3. Մահ մերն է, մենք՝ մահինը։ 

Արաբերենի ազդեցությունը հայերենի վրա կատարվել է երկու փուլով. նախ Հայաստանումարաբների տիրապետության շրջանում` 7-9-րդ դարերում, այնուհետև 12-16-րդ դարերում` Կիլիկիայի հայկական թագավորության շրջանում։ Արաբերենից անմիջական փոխառություններ են կատարել գրաբարը, միջին հայերենն ու հայերենի բարբառները։ Գրաբարում արձանագրված, միջին հայերենից ավանդված ու բարբառներից անցած արաբերեն ավելի քան 700 բառերից ժամանակակից հայերենում գործածվում են շատ քիչ` մոտ 60 բառ։ 

ադաթ— սովորույթ, ավանդույթ

ազաբ, ազապ — ամուրի, չամուսնացած

ազիզ — սիրելի, թանկագին

ալամ — աշխարհ․ գործածվում է հայերեն համարժեքի հետ միասին՝ «ալամ-աշխարհ» («ամբողջ աշխարհ» իմաստով)

ալվան — երփներանգ

ախմախ — հիմար

այիբ — 1. թերություն, պակասություն. 2. ամոթ

արաղ — օղի, ցքի

բաբաթին — կարգին, բավականաչափ, մեծ

բամիա

բարաքյաթ— օրհնություն，լիություն

աբաղ

դախ, դահ (պրս., արբ.) — հնացած, ոչ մատղաշ

դախլ — վաճառասեղան

դամ (պահել) (արբ., պրս․) — նույն ձայնը երկար պահելով նվագակցել, ձայնակցել

դավի, դավա — վեճ, կռիվ (այս իմաստը թուրքերենից է․ արբ․ նշանակում է «դատ»)

դըռբ — հարված

եթիմ — որբ

զանջաֆիլ — կոճապղպեղ

զաթի, զաթեն — արդեն  իսկ

զատ, զաթ— որևէ բան

զեյթուն — ձիթապտուղ

զիբիլ — աղբ

թամաշա — տեսարան

թայֆա — խմբավորում (բացասական իմաստով)

թասիբ — պատիվ

լահմաջո 

խաբար— լուր, տեղեկություն

խաթա — փորձանք

խաթաբալա — փորձանք, դժբախտություն

խաթր — հարգ, պատիվ. խաթեր, խաթրու — հանուն, ի սեր, համար

1. Տրված բառերի միացումով կազմել բարդ բառեր

փափուկ սիրտ-փափկասիրտ

սուր միտք-սրամիտ

զորք հանդես-զորահանդես

վառել փայտ-վառելափայտ

աշխարհ աշխարհ-աշխարհեաշխարհ

անութ ցուփ-անթացուփ

2. Բացատրել հնչյուն, հնչուն բառերի տարբերությունը, դրանք գործածել նախադասությունների մեջ։

Հնչյուն-յու երկհնչյուն, գոյական։ Բառը կազմված է հնչյուններից։

Հնչուն-ածական։ Նրա ձայնը շատ հնչուն է։

3.  Ինչ է համանունությունը, բերեք համանուն բառերի օրինակներ։

Երբ գրվում է նույն բառը, սակայն կարող է ունենել մի քանի իրարից տարբեր իմաստներ։ Օրինակ՝ ակ, սեր, բութ և այլն։

4.  Կազմել նախադասություններ «ակ» համանունի բոլոր իմաստներով։

5.       Յուրաքանչյուր նախադասության մեջ նշե՛ք սխալ գործածված բառը։

• Խնդրում ենք դահլիճում լռություն պաշտպանեք։
• Երկու էջ գրելու փոխանակ՝ չորս էջ էր գրել։
• Շան հարձակումից պահպանվելու համար ուրիշ ճանապարհով տուն գնաց։
• Տղային վիրահատեցին տեղական անզգայացումով։
• Գործած հանցանքների համար պիտի մեղանչել։
• Աշխատակցուհին խնդրեց վաղը կրկին զանգվել։
• Խումբը ամսեկան ունենալու էր չորս հանդիպում։

6.       Գտնե՛լ օտարալեզու բառերի հայերեն համարժեքները․

ինտերնետ-համացանց, ժալյուզ-շերտավարագույր, էսկալատոր-շարժասանդուղք, լիֆտ-վերելակ-օնլայն-առցանց, աբոյ-պաստառ, լինկ-հղում, պրիմիտիվ-պարզունակ, մեսիջ-նամակ, պեդալ-ոտնակ

7. Թվարկել հայերենի խոսքի մասերը, յուրաքանչյուր խոսքի մասից բերել մեկական օրինակ։

Գոյական, ածական, բայ, մակբայ, թվական, դերանուն, կապ, շաղկապ, ձայնարկություն, վերաբերական։

8. Ինչ է նախադասությունը։ Բերել պարզ և բարդ նախադասությունների օրինակներ։

Նախադասությունը բառերի խումբ է, որոնք ճիշտ դասավորությամբ ներկայացնում են իմաստ։ Պարզ՝ նա խաղաղում է, բարդ՝ նա խաղում էր, հետո երգում էր։

9.   Կետադրել տրված նախադասությունները։

• Մենք՝ երիտասարդներս, լավ գիտենք մեր իրավունքներն ու պարտականությունները։
• Դադարեց անձրևը, լուսինը վար նայեց՝ սպիտակ լեռների կապույտ ձորերից։
• Նրանք ավարտելով իրենց աշխատանքը՝ սկսեցին օգնել ընկերներին։
• Մեծատաղանդ դերասանի՝ Վահրամ Փափազզյանի արվեստը, միշտ հիացմունք է պատճառում։
• Ներս մտավ մի անձնավորություն՝ տարօրինակ արտաքինով։

10. Ընտրել դարձվածքի ճիշտ բացատրությունը․

                 Գլուխ պահել

• թաքնվել
• աշխատելուց խուսափել
• փախչել
• գաղտնի լսել

                Աչքից ընկնել

• տարբերվել
• տեսադաշտից կորցնել
• նախկին հարգանքը չունենալ
• ուշադրությունը վրան պահել

                             Աշխարհով մեկ լինել

• երջանկանալ
• ճանապարհորդել
• ամենուրեք տարածել
• մարդկանցից հեռանալ 

                 Աջ ձեռք

• ղեկավար
• աջլիկ
• վստահելի անձնավորություն
• ճշտախոս

                             Արյունը երակներում սառչել

• մահանալ
• շատ հոգնել
• մրսել
• սարսափել

                              Գլխի ընկնել

• շուռ գալ
• խելագարվել
• հասկանալ
• զղջալ

                 Գետինը մտնել

• կորչել
• սաստիկ ամաչել
• ոչնչացնել
• մահանալ

                Քարը փեշից թափել

• համաձայնվել
• թեթևանալ
• հանգստանալ
• փչացնել

                        Մի ձեռքով երկու ձմերուկ բռնել

• չափազանց հաջողակ լինել
• դժվար գործեր ձեռնարկել
• շատ ուժեղանալ
• անկարող դառնալ

ԴԵՐԱՆՈՒՆ

Լեզվում կան բառեր, որոնք ցույց են տալիս անձ, առարկա, հատկանիշ և այլն, սակայն առանց դրանց կոնկրետ անվանումների, օրինակ՝ Արմենը եկավ – Նա եկավ. հինգ գիրք – այսքան գիրք։ Առանց կոնկրետ անվանումների՝ անձ, առարկա և տարբեր հատկանիշներ ցույց տվող բառերը միավորվում են մեկ խոսքի մասի մեջ, որը կոչվում է դերանուն։ Դերանունն ունի ութ տեսակ՝ անձնական, ցուցական, փոխադարձ, հարցական, հարաբերական, որոշյալ, անորոշ, ժխտական։

1.Անձնական դերանուններ

Անձնական դերանունները ցույց են տալիս խոսող, խոսակից կամ մի երրորդ անձ։ Անձնական դերանուններն են՝ ես, դու, նա, ինքը (եզակի թիվ), մենք, դուք, նրանք, իրենք (հոգնակի թիվ)։ Այս դերանուններն ունեն դեմքի կարգ. առաջին դեմքը ցույց է տալիս խոսողին (ես, մենք), երկրորդ դեմքը՝ խոսակցին (դու, դուք), երրորդ դեմքը՝ մի երրորդ անձի (նա, նրանք, ինքը, իրենք)։ Ինչպես տեսնում ենք, երրորդ դեմքի համար կա երկու ձև, սակայն ինքը դերանունը, ստանալով ս, դ հոդերը, կարող է առանձին կամ առաջին և երկրորդ դեմքերի դերանունների հետ էլ գործածվել՝ արտահայտելով այդ դեմքերը (ինքս//ես ինքս, ինքդ//դու ինքդ)։ Ինքս, ինքդ ձևերը չեն հոլովվում, իսկ ինքը դերանունը հոլովվում է։ Անձնական դերանունների հոգնակի թիվը, ի տարբերություն գոյականների, կազմվում է ուրիշ
հիմքով և ոչ թե ցույց է տալիս մեկից ավելի նույն առարկայից, այլ տվյալ անձը և այն խումբը, որի անունից նա հանդես է գալիս, որը տվյալ դեպքում ինչ-որ կերպ առնչվում է նրան։ Հարգալից վերաբերմունք արտահայտելու համար անձնական դերանվան երկրորդ դեմքը գործածվում է հոգնակի թվով, թեև վերաբերում է մեկ անձի. այդ դեպքում դերանունը գրվում է մեծատառ (օրինակ՝ Ես Ձեզ շնորհավորում եմ)։ Երբեմն մենք դերանունը գործածվում է ես-ի փոխարեն։ Այս ձևը ըն- դունված է հատկապես գիտական ոճում և կոչվում է ՙհեղինակային մենք (օրինակ՝ Այդ հարցը մենք աշխատության մեջ այսպես ենք մեկնաբանել)։ Անձնական դերանունները հոլովվում են, բայց գոյականից տարբեր ձևով, այսինքն՝ այս դեպքում ոչ թե միայն մասնիկ է ավելանում, այլ փոխվում է ամբողջ բառը։ Բացի այդ՝ անձնական դերանունները սեռական և տրական հոլովների համար առանձին ձևեր ունեն։ Անձնական դերանունների ներգոյականը հիմնականում գործածական չէ. միայն երբեմն հանդիպում են որոշ կիրառություններ, օրինակ՝ Մեզանում այդպես է ընդունված։ Անձնական դերանունները հոլովվում են հետևյալ ձևով։ Հոլովը Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ 1-ին դեմք 2-րդ դեմք 3-րդ դեմք 1-ին դեմք 2-րդ դեմք 3-րդ դեմք Ուղղական ես դու նա ինքը մենք դուք նրանք իրենք
Սեռական իմ քո նրա իր մեր ձեր նրանց իրենց
Տրական ինձ քեզ նրան իրեն մեզ ձեզ նրանց իրենց
Հայցական ինձ քեզ նրան իրեն մեզ ձեզ նրանց իրենց
Բացառական ին(ա)նից քեզ(ա)նից նրանից իրենից մեզ(ա)նից ձեզ(ա)նից նրանցից իրենցից
Գործիական ինձ(ա)նով քեզ(ա)նով նրանով իրենով մեզ(ա)նով ձեզ(ա)նով նրանցով իրենցով
Ներգոյական — — — — — — — —

2. Ցուցական դերանուններ

Ցուցական դերանունները ցույց են տալիս առարկա (երբեմն անձ) կամ հատկանիշ առանց դրանք կոնկրետ անվանելու։ Ցուցական դերանուններն են սա, դա, նա, այս, այդ, այն, սույն, նույն, միևնույն, մյուս, այսպես, այդպես, այնպես, նույնպես, այսպիսի, այդպիսի, այնպիսի, նույնպիսի, այսքան, այդքան, այնքան, նույնքան, այստեղ, այդտեղ, այնտեղ, նույնտեղ, այսչափ, այդչափ, այնչափ, նույնչափ։ Ի տարբերություն անձնական դերանունների՝ ցուցական դերանունները չունեն դեմք, բայց արտահայտում են տարածական և ժամանակային հարաբերություն, այսինքն՝ կարող են արտահայտել խոսողին, խոսակցին կամ մի երրորդ անձի (առարկայի) մոտ գտնվող առարկա կամ այդ առարկայի հատկանիշը, ինչպես նաև խոսելու նյութի հետ ժամանակային հարաբերությամբ կապ ունեցող իրողություն, օրինակ՝ այս գիրքը (խոսողին մոտ գտնվող գիրք), այդ գիրքը (խոսակցին մոտ գտնվող գիրքը), այն գիրքը (երրորդ անձին կամ առարկային մոտ գտնվող գիրքը), այս տարի, այդ տարի, այն տարի և այլն։ առարկայանիշ ցուցական դերանուններն ունեն նաև եզակի և հոգնակի թվեր։ Այն ցուցական դերանունները, որոնք հատկանշային իմաստ են արտահայտում, չեն հոլովվում։ Մյուս մասը հոլովվում է գոյականի նման՝ այսինքն մասնիկներ ստանալով, ինչպես՝ այստեղ-այստեղի-այստեղի-այստեղ-այստեղից-այստեղով և այլն։ Սա, դա, նա դերանունները անձնականների նման յուրատեսակ (դերանվանական) հոլովում ունեն:
Հոլովը Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ
Ուղղական սա դա նա սրանք դրանք նրանք
Սեռական սրա դրա նրա սրանց դրանց նրանց
Տրական սրան դրան նրան սրանց դրանց նրանց
Հայցական սա (սրան) դա (դրան) նա (նրան) սրանք, (սրանց) դրանք, (դրանց) նրանք,(նրանց)
Բացառական սրանից դրանից նրանից սրանցից դրանցից նրանցից
Գործիական սրանով դրանով նրանով սրանցով դրանցով նրանցով
Ներգոյական սրանում դրանում նրանում սրանցում դրանցում նրանցում

3. Փոխադարձ դերանուններ

Փոխադարձ դերանունները ցույց են տալիս իրար փոխադարձաբար կապված անձեր, առարկաներ, երևույթներ։ Փոխադարձ դերանուններն են իրար (իրարու), միմյանց, մեկմեկու (մեկմեկի)։ Սրանք չունեն եզակի թիվ, որովհետև ցույց են տալիս իրար կապված մեկից ավելի իրողություններ։ Չունեն նաև ուղղական հոլով։ Փոխադարձ դերանունները հոլովվում են հետևյալ ձևով։
Ուղղական — — —
Սեռական իրար միմյանց մեկմեկու
Տրական իրար միմյանց մեկմեկու
Հայցական իրար միմյանց մեկմեկու
Բացառական իրարից միմյանցից մեկմեկուց
Գործիական իրարով միմյանցով մեկմեկով
Ներգոյական իրարում միմյանցում մեկմեկում

4. Հարցական դերանուններ

Հարցական դերանուններն արտահայտում են խոսողի հարցումը որևէ իրողության մասին։ Հարցական դերանուններից են՝ ո՞վ, ի՞նչ, ե՞րբ, ո՞ւր, ո՞ր, որտե՞ղ, ինչպիսի՞, ինչքա՞ն, քանի՞, քանի՞երորդ, ո՞րերորդ, ինչպե՞ս, որքա՞ն և այլն։ Հարցական դերանուների մի մասը չի հոլովվում, իսկ մյուս մասը հոլովվում է գոյականների նման (օրինակ՝ ի՞նչ-ինչի՞-ինչի՞ն-ի՞նչ-ինչի՞ց-ինչո՞վ-ինչո՞ւմ)։ Յուրահատուկ հոլովում ունի ո՞վ դերանունը։ Այն ունի եզակի (ո՞վ) և հոգնակի (ովքե՞ր) թվեր, սակայն հոլովվում է մեկ՝ եզակի ձևով, որը գործածվում է և՛ եզակիի, և՛ հոգնակիի համար։ Սեռական հոլովից սկսած՝ անձնական և որոշ ցուցական դերանունների նման փոխվում է ամբողջ հիմքը, սակայն, ի տարբերություն դրանց, այս դերանունը սեռական և տրական հոլովների համար տարբերակված ձևեր չունի։ Հոլովը Եզակի Հոգնակի
Ուղղական ո՞վ ովքե՞ր
Սեռական ո՞ւմ (ո՞ւմ)
Տրական ո՞ւմ (ո՞ւմ)
Հայցական ո՞ւմ (ո՞ւմ)
Բացառական ումի՞ց (ումի՞ց)
Գործիական ումո՞վ (ումո՞վ)
Ներգոյական — —

5. Հարաբերական դերանուններ

Հարաբերական դերանունները ձևով նույն հարցական դերանուններն են, սակայն ոչ թե հարցում են արտահայտում, այլ ստորադաս և գերադաս նախադասությունները տարբեր հարաբերություններով կապում են իրար օրինակ՝ Նա կարդաց այն գիրքը, որը նվիրել էր ընկերը։ Աշխատանքը կատարեց այնպես, ինչպես պահանջել էին։ Շենքը կառուցեցին այնտեղ որտեղ նախկինում ամայի տարածություն էր։ Հետևաբար հարաբերական դերանունների վրա հարցական նշան չի դրվում։ Իրենց քերականական հատկանիշներով (հոլով, թիվ) հարաբերական դերանունները չեն տարբերվում հարցականներից։

6. Որոշյալ դերանուններ

Որոշյալ դերանունները առանց կոնկրետ անվանելու ցույց են տալիս տվյալ դեպքում հայտնի, որոշակի անձեր, առարկաներ, հատկանիշներ կամ ամբողջության մեջ մտնող առարկաներն ու անձերը առանձին-առանձին։ Որոշյալ դերանուններից են ամեն մի, ամեն մեկը, ամեն(ը), ամենքը, բոլոր(ը), յուրաքանչյուր(ը), յուրաքանչյուր ոք, ողջ(ը), ամբողջ(ը), համայն և այլն։ Հատկանշային իմաստով որոշյալ դերանունները չեն հոլովվում, իսկ առարկայանիշ իմաստ արտահայտողները հոլովվում են։ Դրանք հոլովվում են գոյականի նման՝ ի արտաքին հոլովմամբ, օրինակ՝ բոլորը-բոլորի-բոլորին-բոլորը-բոլորից-բոլորով-բոլորում։

7. Անորոշ դերանուններ

Անորոշ դերանունները ցույց են տալիս տվյալ իրադրությունում անորոշ, անհայտ անձեր, առարկաներ, հատկանիշներ առանց դրանք անվանելու։ Անորոշ դերանուններից են՝ երբևէ, ինչ-որ, ինչ-ինչ, մի, մի քանի, ինչ-որ մի, ոմն, որևէ, որևիցե, որոշ և այլն։ Առարկայնիշ անորոշ դերանունները հոլովվում են, օրինակ՝ մի քանիսը – մի քանիսի – մի քանիսին – մի քանիսը – մի քանիսից – մի քանիսով – մի քանիսում։ Ոմն դերանունն արտահայտում է հատկանշային իմաստ. նշանակում է ինչ-որ, օրինակ՝ Քեզ նամակ է ուղարկել ոմն Հարություն։ Ոմն-ը չի հոլովվում։ Ոմանք դերանունը, որը ոմն-ի հոգնակին է, անձնանիշ է և նշանակում է մի քանիսը, օրինակ՝ Ոմանք առանձնացան իրենց կատարած փայլուն աշխատանքով։ Ոմանք-ը հոլովվում է ց հոլովմամբ՝ ոմանք-ոմանց-ոմանց-ոմանց-ոմանցից-ոմանցով։

8. Ժխտական դերանուններ

Ժխտական դերանունները ցույց են տալիս տվյալ իրադրությունում ժխտվող անձեր, առարկաներ, մասամբ էլ հատկանիշներ առանց դրանք անվանելու։ Ժխտական դերանուններն են՝ ոչ ոք, ոչինչ, ոչ մի, ոչմեկը։ Սրանց յուրահատկությունն այն է, որ այս դերանունների հետ բայերը դրվում են ժխտական ձևերով, օրինակ՝ Ոչ ոք չհեռացավ։Ժխտական դերանուններից ոչ մի-ն չի հոլովվում, իսկ մյուսները հոլովվում են գոյականների նման, օրինակ՝ոչինչ – ոչնչի – ոչնչին ոչինչ – ոչնչից – ոչնչով – ոչնչում։Արևմտահայերնում ժխտական դերանունների հետ բայերը դրվում են դրական խոնարհումով, օրինակ՝ Ոչոք ըսավ.- հե՛գտղա, արդյոք ինչո՞ւ կմխա (ՊետրոսԴուրյան)։Պետք է չշփոթել ոչ ոք դերանվան սեռական հոլովաձևը՝ոչ ոքի (օրինակ՝Ոչոքիչասես), և ոչ-ոքի ձևի մակբայը (օրինակ՝Խաղնավարտվեցոչ-ոքի)։

ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Վարժություն 1։ Դո՛ւրս գրել անձնական դերանունները և որոշե՛լ դրանց դեմքը, թիվը, հոլովը։

Ես եմ, դու ես, ես ու դու
Գիշերում այս դյութական,
Մենք մենակ ենք – ես ու դու.
Ես էլ դու եմ. ես չըկամ…
Կապույտ երկնքի ոսկեղե՛ն աստղեր,
Ձեր հեռվից դուք միշտ տեսնում եք նրան.
Ասացե՛ք, արդյոք նա էլ թախծո՞ւմ էր,
Արդյոք տրտո՞ւմ էր նա էլ ինձ նըման։
Խորհրդագետնե՛ր, դուք տեսնում եք միշտ.
Արդյոք մենա՞կ էր նա էլ ինձ նըման,
Թե՛ ընկեր գտած ժպտում էր անվիշտ
Եվ փայփայում էր և սիրում նրան։
Խորհրդագետնե՛ր, դուք ժպտում եք լուռ,
Դուք լուռ ժպտում եք իմ ցավի վրա.
-Նա, քեզ մոռացած, վաղուց ամենուր
Ծաղրում է քո խենթ խոսքերը հիմա…
Վահան Տերյան

Ես-առաջին, եզակի, ուղղական,

Դու-երկրորդ, եզակի, ուղղական,

Մենք-առաջին, հոգնակի, ուղղական

Ձեր-երկրորդ, հոգնակի, սեռական

Դուք-երկրորդ, հոգնակի, ուղղական,

Նրան-երրորդ, եզակի, տրական

Նա-երրորդ, եզակի, ուղղական,

Ինձ-առաջին, եզակի, տրական

Իմ-առաջին, եզակի, սեռական,

Քեզ-երկրորդ, եզակի, տրական

Քո-երկրորդ, եզակի, սեռական,

Վարժություն 2։ Գտնե՛լ, թե որ հատվածներում նշված հոլովով անձնական դերանուններ կան։

Ուղղական

1. Կյանքիս բերքն ու բարին ես ցրեցի լրիվ, Հողի նման բարի, հողի նման…. (Հրաչյա Հովհաննիսյան)
2. Իմ սերունդն ամբողջ եղյամի մեջ է. Նշանակում է ցրտեր են եղել…. (Մարո Մարգարյան
3. Ես լուռ կարդում եմ գիրը քարերի, Եվ քարանում եմ քարե բառերից…. (Գևորգ Էմին)

Սեռական

1. Թափառում ենք փողոցներում՝ Ես քո սիրով, դու՝ ուրիշի (Սիլվա Կապուտիկյան)
2. Արշալույսից մինչ երեկո ես լսեցի քամուն. Նա ուռենու շրշյուն բերեց իմ հեռավոր ձորից (Լյուդվիգ Դուրյան)
3. Ես չեմ ուզում աշխարհից բազում գանձեր ու երազ, Միայն երգն այս սիրավետ ու իմ սիրտը հասկանաս… (Լիպարիտ Սարգյան)

Տրական

1. Ինձ փոխանցեցին ծիծաղի մի լաթ, Որ տխրությունից իմ հոգին սրբեմ (Ռազմիկ Դավոյան)։
2. Գնացքը սողաց մթին ձորից, Ինձ էլ վերցրեց, ճչաց, գնաց… (Գուրգեն Մահարի)
3. Կնայի քեզ երկնքից մի գունատ լուսին, Կիջնի ահա երեկոն, գիշեր կլինի…(Գեղամ Սարյան)

Վարժություն 3։ Դո՛ւրս գրել ցուցական դերանունները, որոշե՛լ թիվը և հոլովը (չհոլովվող դերանունների դեպքում նշել չթեքվող լինելը)։

Գագիկ թագավորի ծառաները պալատի առաջ մի օձ են տեսնում, որը անհանգիստ գետնին էր քսում եղջյուրները։ Թագավորը կարգադրում է կտրել օձի եղջյուրները։ Դրանից հետո օձը հանգստանում է և գոհ հեռանում։ Ժամանակ անց նա նորից երևում է պալատի մոտ և բերանից մի կորիզ գցելով՝ անհայտանում է։ Գագիկի հրամանով կորիզը տնկում են և հետևում նրան։ Ամռանը այդ կորիզից մի հսկայական կլոր պտուղ է աճում։ Փորձելու համար մի կտոր տալիս են ուտելու մերձիմահ ծերուկի։ Սա անմիջապես կազդուրվում է ու երիտասարդանում։ Գագիկն իր պալատականների հետ վայելում է պտուղի մնացած մասը և նույնպես կազդուրվում ու երիտասարդանում։ Դրանից հետո այդ պտուղի անունը դնում են չմեռուկ, որը, բերանից բերան անցնելով, դառնում է ձմերուկ։ Արամ Ղանալանյանի «Ավանդապատում» գրքից

Դրանից, սա, այդ

Վարժություն 4։ Գտնե՛լ փոխադարձ դերանունները։

Կախարդական մի շղթա կա երկնքում՝
Անրերևույթ, որպես ցավը խոր հոգու,
Իջնում է նա հուշիկ, որպես իրիկուն՝
Օղակելով լույս աստղեցը մեկմեկու։
Մեղմ գիշերի գեղագանգուր երազում
Այն աստղերը, որպես մոմեր սրբազան,
Առկայծում են կարոտագին երազուն՝
Հավերժաբար իրար կապված և բաժան։
Ես ու դու էլ շղթայված ենք իրարու,
Կարոտավառ երազում ենք միշտ իրար,
Միշտ իրար հետ, բայց միշտ բաժան ու հեռու
Աստղերի պես և՛ հարազատ, և՛ օտար…
Վահան Տերյան

Վարժություն 5։ Դո՛ւրս գրել դերանունները և խմբավորե՛լ ըստ տեսակների։ Հոլով, թիվ կամ դեմք ունեցող դերանունների դեպքում նշե՛լ դրանք։

Մկան թագավորը հրաման է տալիս, կանչում իր մոտ չղջիկին և ասում. «Ա՛յ անպիտան, դու մուկ ես, ո՞ւր ես թաքնվում, ինչի՞ տուրք չես տալիս»։ Չղջիկը բաց է անում թևերը և ասում. «Ես ինչի՞ պիտի տուրք տամ քեզ, չե՞ս տեսնում սրանք. Ես թռչուն եմ, ես որտեղի՞ մուկն եմ»։ Մկան թագավորը գրում է թռչունների թագավորին, թե այս տեսակ մի թռչուն կա. ինչի՞ դու նրանից տուրք չես վերցնում։ Թռչունների թագավորը սա որ լսում է, կանչում է չղջիկին, ասում. «Թե որ թռչուն ես, մեր օրենքը ինչի՞ ես խախտում, ինչի՞ տուրք չես տալիս»։ Չղջիկը բաց է անում բերանը, ցույց տալիս ատամները և ասում. «Ես մուկ եմ, թռչունը բա ատամներ կունենա՞»։ Թռչունների թագավորը մնում է շվարած, գլուխը կորցրած։ Այսպես չղջիկը, երկուսին էլ խաբելով, մինչև հիմա էլ իր համար հանգիստ ապրում է առանց տուրք տալու։ Արամ Ղանալանյանի «Ավանդապատում» գրքից

Վարժություն 6։ Դո՛ւրս գրել անձնական դերանունները. կազմե՛լ նախադասություններ՝ գործածելով այդ դերանունները։

Իրար, այսչափ, նրանք, ոմն, ուրիշ, մենք, յուրաքանչյուրը, ինքը, նույնպիսի, ամեն ինչ, ողջ, իրենք, ոչինչ, դա, ամբողջ, սա, միմյանց, ոչ մեկը, ոչ ոք, դուք, ամենքը, մեկմեկու:

Իրար, նրանք, մենք, ինքը, իրենք։

Վարժություն 7։ Դո՛ւրս գրել ցուցական դերանունները. կազմե՛լ նախադասություններ՝ գործածելով այդ դերանունները։

Ոմն, այսչափ, ինչ-որ, դրա, մենք, յուրաքանչյուրը, ինքը, նույնպիսի, ամեն ինչ, ողջ, իրենք, ոչինչ, դա, ամբողջ, սա, միմյանց, ոչ մեկը, ոչ ոք, դուք, մյուս, ամենքը, միևնույն:

Այսչափ, դրա, նույնպիսի, դա, սա։

Վարժություն 8։ Ո՞ր շարքի բոլոր դերանուններ են ցուցական:

1. ողջ, ամբողջ, միևնույն, ամենայն
2. համայն, սույն, միևնույն, ինչ
3. այսպես, այդպես այնպես, որքան
4. սա, դա, նույնտեղ, այնչափ

Վարժություն 9։ Ո՞ր շարքի բոլոր դերանուններ են որոշյալ:

1. միմյանց, յուրաքանչյուր, ինչ, երբ
2. ամեն ինչ, համայն, ամեն մի, ողջ
3. որտեղ, քանի, ինչպես, ինչու
4. իրար, որերորդ, քանիսը, այլ

Վարժություն 10։ Ո՞ր շարքի բոլոր դերանուններ են հարաբերական:

1. ով, ինչ, երբ, սույն
2. ողջ, քանի, ինչու, որ
3. որտեղ, քանի, ինչպես, ինչու
4. իրար, որերորդ, քանիսը, այլ