ԱՐԱՔՍ ՔԱԼԻՋՅԱՆ

Երբ է լուծարվել ԱԺԴՀ-ն, ինչ պետություններ առաջացան Անդրկովկասում։ Ի՞նչ որոշումներ կայացրեց Հայոց ազգային խորհուրդը 1918 թ. մայիսի 28-ին։ Ե՞րբ և ո՞ւմ ձևակերպումներով հրապարակվեց Հայոց ազգային խորհրդի կոչը։

Մայիսի 26-ին գումարվեց Անդրկովկասյան Սեյմի վերջին նիստը, որը վրացիների պնդումով ընդունեց ԱԺԴՀ-ի լուծարման մասին որոշումը։ Այդ օրը հռչակվեց նաև Վրաստանի անկախությունը։ Հայտարարվեց <<Արևելակովկասյան մուսուլմանական հանրապետության>> անկախության մասին, որը հենց այդ ժամանակ էլ պայմանականորեն կոչվեց Ադրբեջան։ Մայիսի 28-ի քնարկումներից հետո Հայոց ազգային խորհուրդը վճռեց հռչակել Հայաստանի անկախությունը։ Նաև որոշվեց պատվիրակություն ուղարկել Բաթում՝ թուրքերի հետ հաշտության պայմանագիր կնքելու նպատակով։ Հայոց ազգային խորհրդի կոչը հրապարկվեց 1918թ․-ի մայիսի 30-ին Թիֆլիսի մամուլում՝ Նիկոլ Աղբալյանի ձևակերպմամբ։

Ներկայացրե՛ք Բաթումի բանակցությունների արդյունքները։ Բաթումի հաշտության պայմանագիրը ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ։

1918թ․-ի մայիսի 30-ին Հայոց ազգային խորհրդի պատվիրակները հասան Բաթում և դիմեցին Խալիլ բեյին (գլխավորում էր թուրքական պատվիրակությունը) ՝ առաջարկելով  սկսել բանակցություններ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև։ Խալիլ բեյը չհավատաց հայ պատվիրակների խոսքին, որոնք ասում էին, որ իրենք հանդես են գալիս հայկական գավառների նկատմամբ գերագույն իշխանություն հաստատած Հայոց ազգային խորհրդի անունից և հրաժարվեց բանակացություններ վարել։ Սակայն Հայաստանի փաստացի անկախության հայտարարելու մասին գրավոր հավաստիացում ստանալուց հետո ստիպված էր մասնակցել բանակցությունների։ Նույն թվականի հունիսի 4-ին կնքվեց Բաթումի հաշտության պայմանագիրը, որով Օսմանյան կայսրությունը ընդունեց և ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը։ Սակայն պայմանագրի պայմանները Հայաստանի համար ծանր էին։ Թուրքիան զավթեց Արդվինը, Կարսը, Արդահանը, Ախալքալաքը, Ախալցխան, Ալեքսանդրապոլը, Սուրմալուի գավառը և այլն։

Ինչպե՞ս ձևավորվեց ՀՀ բարձրագույն օրենսդիր մարմինը և ի՞նչ կազմ ուներ։ Ներկայացրե՛ք ՀՀ առաջին կառավարությունը։ Ի՞նչ խնդիրներ էին ծառացած ՀՀ առջև. Որի՞ լուծումն էր ձեր կարծիքով առաջնային. ինչո՞ւ։ ՀՀ նորընտիր խորհրդարանն ի՞նչ կազմ ուներ։ Ե՞րբ և ի՞նչ վարչամիավորների բաժանվեց ՀՀ-ն։ Որքա՞ն էր կազմում ՀՀ տարածքը և բնակչությունը 1920թ. մայիսին։

Երկրի բարձրագույն օրենսդիր իշխանությունը, որը կոչվեց Հայաստանի խորհուրդ, ձևավորվեց Թիֆլիսի, ինչպես նաև Երևանի հայոց ազգային խորհուրդների հենքի վրա։ Նրա 46 անդամներից 18-ը դաշնակցականներ էին, 6-ական անդամներ ունեին ՀԺԿ-ն, Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը, Սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցությունը և ՀՀ-ում ապրող մուսուլմանները։

Բարձրագույն օրենսդիր իշխանությունը՝ կառավարությունը, կոչվում էր՝ մինիստրների խորհուրդ, հետագայում՝ նախարարների։  1918թ․ հունիսի 7-ին  Հայոց ազգային խորհուրդը կառավարության նախագահ ընտրեց Հովհաննես Քաջազնունուն։

Խորհրդարանը և կառավարությունը պետք է լուծեին գաղթականության, պարենավորման, ֆինանսների, հաղորդակցության , բանակի ստեղծման, ներքին հակապետական խռովությունների ճնշման, սահմանային վիճելի խնդիրները և այլ խնդիրներ։ Թվարկված բոլոր խնդիրներն ունեն հրատապության և կարևորության իրենց բաժինը։ Կարծում եմ, որ պետք է առաջնային ուշադրություն դարձնել պարենավորմանը և սահմանային վիճելի խնդիրների լուծմանը։

1919թ․ հունիսի 21-23-ը տեղի ունեցավ խորհրդարանի ընտրություններ՝ համամասնական ընտրակարգով։ Ընտրվեց խորհրդարանի 80 անդամ, որից 3-ը կին։ 72-ը ՀՅԴ անդամներ էին, 4-ը՝ էսէռ, 1-ը ՝ անկուսակցական, 2-ը՝ թուրք-թաթար, 1-ը՝ եզդի։ Խորհրդարանի նախագահ ընտրվեց Ավետիս Ահարոնյանը։ 1920թ․ մայիսին հանրապետության տարածքը բաժանվեց վարչական չորս նահանգների՝ Արարատյան, Վանանդի, Շիրակի և Սյունյաց։ Այդ ժամանակ ՀՀ տարածքը հասավ շուրջ 70 հազար քառ․ կիլոմետրի՝  2մլն բնակչությամբ։

Ո՞ր օրենքով ՀՀ-ում ստեղծվեց դատական համակարգը։ Ի՞նչ նպատակ էր հետապնդում հայերենի ՝որպես պետական լեզվի ճանաչումը։ Ներկայացե՛ք ՀՀ դրոշը, զինանշանը և օրհներգը։

1918թ․ դեկտեմբերի 6-ին ընդունվեց դատական հիմնարկությունների մասին օրենքը։ Ձևավորվեցին հաշտարար, շրջանային, երդվյալ ատենակալների դատարաններ և այլն։ Ազգային պետության հաստատման կարևոր պայմանը և երաշխիքը  հայերենի՝ որպես պետական լեզվի ճանաչումն էր։ Պետական լեզվի մասին օրենքը ընդունվեց 1919թ․ դեկտեմբերի 26-ին։ 1920թ․ մայիսի 30-ին օրենք ընդունվեց, ըստ որի, աշխատանքից ազատվում էին այն պաշտոնյաները, ովքեր չէին տիրապետում պետական լեզվին։

Ընդունվեցին պետական խորհրդանիշները՝ դրոշը, զինանշանը, օրհներգը։ Որոշվեց, որ պետական դրոշը լինելու է եռագույն՝ կարմիր, կապույտ, նարնջագույն։ Զինանշանի մասին օրենքը հաստատվեց 1920թ․ հուլիսի 23-ին։ Հեղինակներն էին՝ Ալեքսանդր Թամանյանը և Հակոբ Կոջոյանը։ Որպես օրհներգ գործածվում էր <<Մեր հայրենիք>> երգը, որի երաժշտության հեղինակն էր Բարսեղ Կանաչյանը։

Համառոտ ներկայացրե՛ք  ՀՀ ազգային բանակի ստեղծման պատմությունը։ Ի՞նչ զորատեսակներ ուներ և ի՞նչ զինատեսակներով էր զինված հայկական բանակը։

1918թ․ սեպտեմբերին Առանձին հայկական կորպուսը, Բաթումի պայմանագրի համաձայն, վերակազմավորվեց դիվիզիայի, որի հրամանատարն էր Մովսես Սիլիկյանը։ Անդրանիկը մի քանի ամիս անց միայն կազմացրեց իր զինվորական ուժերը, որոնք հանրապետության ռազմական ուժերի համակարգից դուրս էին։ 1919թ․ նա Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի միջոցով զենքները հանձնեց Հայաստանի կառավարությանը և հեռացավ։ Աշխարհամարտում Թուրքիայի պարտությունից հետո նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեցին ՀՀ զինված ուժերի ծավալման համար։ Գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանը նշանակվեց բանակի սպարապետ։ ՀՀ-ն 1920թ․ սկզբին ուներ 4 առանձին բրիգադ՝ 9 գնդով, մեկ հեծյալ բրիգադ՝ 2 գնդով, ավիաջոկատ, 2 զրահագնացք և այլ ուժեր։ 1920թ․ սեպտեմբերին Սևանա լճի վրա գործարկվեց <<Աշոտ Երկաթ>> ռազմանավը։ Հայկական բանակը հիմնականում սպառազինվեց անգլիական զենքով և զինամթերքով։

Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին

Հոդված 19

1. Յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի անարգել կերպով հավատարիմ մնալ իր կարծիքներին:

2. Յուրաքանչյուր մարդ ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք. այդ իրավունքն ընդգրկում է, անկախ պետական սահմաններից, բանավոր, գրավոր կամ մամուլի միջոցով կամ էլ գեղարվեստական ձևով արտահայտված կամ մի այլ ձևով սեփական ընտրությամբ ամեն տեսակի ինֆորմացիա ու գաղափարներ որոնելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը:

3. Սույն հոդվածի 2-րդ կետում նախատեսված իրավունքներից օգտվելը դնում է հատուկ պարտականություններ և հատուկ պատասխանատվություն: Հետևաբար, այն կապված է որոշ սահմանափակումների հետ, սակայն, պետք է սահմանվեն օրենքով և լինեն անհրաժեշտ.
ա/ այլ անձանց իրավունքներն ու հեղինակությունը հարգելու համար.
բ/ պետական անվտանգության, հասարակական կարգի, բնակչության առողջության կամ բարոյականության պահպանության համար:

Ըստ 19-րդ հոդվածի 1-ին կետի՝ ցանկացած մարդ կարող է մնալ իր կարծիքին։
Ըստ 2-րդ կետի՝ ցանկացած մարդ կարող է ազատ արտահայտել իր կարծիքը և տարածել այն բանավոր, գրավոր, գեղարվեստական կամ այլ ձևերով։
Ըստ 3-րդ կետի՝ 2-րդ կետում նշված ացատության իրավունքից օգտվելը ունի սահմանափակումներ և արգելքներ, նշավծ ազատությունից օգվելուց հետո մարդը կրում է պարտականություններ և պատասխանատվություն։ Նշված սահմանափակումներն են՝ հարգել այլ անձանց իրավունքները և պահպանել պետական անվտանգությունը։

Աղետը պատահար է, որն առաջանում է բնական կամ տեխնածին արտակարգ իրավիճակների արդյունքում՝ իր հետ բերելով մարդկանց մահ կամ այս կամ այն օբյեկտի պատմության մեջ անուղղելի հետևանքներ։ Ըստ օբյեկտների բարդության աստիճանի աղետները դասակարգվում են՝ Տիեզերական մարմինների աղետներ, Երկրոլորտի աղետներ, աղետներ կենսոլորտում (առանձին տեսակի օրգանիզմների կտրուկ մահ, Կատաստրոֆիզմ), և տեխնածին աղետներ։ Աղետը իրադարձություն է, որը տեղի է ունենում համեմատաբար կարճ ժամանակում, ընդհանուր առմամբ չսպասված, որը բացասական ազդեցություն է ունենում կյանքի վրա: Աղետները կարող են առաջանալ բնականաբար, առաջանալ մարդկային գործողությունների արդյունքում կամ տեղի ունենալ բնական և մարդկային գործոնների համադրությամբ:

Իրադարձությունը համարվում է բնական ծագում, երբ այն տեղի է ունենում առանց մարդու միջամտության: Դա մարդաբանական հասկացություն է, երբ մարդ արարածը դրվում է որպես բնությունից դուրս գտնվող սուբյեկտ: Այսպիսով, մարդիկ տարբերակում են իրենց գործողությունները և հետևանքները, որոնք բխում են տիեզերքում տեղի ունեցող մնացած իրադարձություններից: Բնական աղետները ծագում են երկրային դինամիկա ներգրավող գործընթացներից, որոնք կարող են լինել կլիմայական, գեոմորֆոլոգիական, կենսաբանական, ինչպես նաև տարածական երևույթներ:

Բնածին Աղետներ

Փետրվարի 6-ին 7,8 մագնիտուդով երկրաշարժ է տեղի ունեցել Թուրքիայի հարավում՝ Սիրիայի հյուսիսային սահմանի մոտ։ Այս երկրաշարժին մոտավորապես ինը ժամ անց հաջորդեց 7,5 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժը, որը գտնվում էր 59 մղոն (95 կիլոմետր) դեպի հարավ-արևմուտք: Հաջորդ երեք շաբաթվա ընթացքում եղել են ավելի քան 10,000 հետցնցումներ: Սեյսմիկ հաջորդականությունը մակերեսային հարվածաշարժի հետևանք էր:

2023 թվականի մարտի 13-ի դրությամբ հաստատվել է ավելի քան 55,700 մահվան դեպք՝ ավելի քան 48,400-ը Թուրքիայում և ավելի քան 7,200-ը՝ Սիրիայում: Սա ներկայիս Թուրքիայի ամենամահացու երկրաշարժն է 526 թվականի Անտիոքի երկրաշարժից հետո՝ դարձնելով այն ամենամահաբեր բնական աղետը Հայաստանում։ Նրա ժամանակակից պատմությունը: Սա նաև ամենամահաբերն է ներկայիս Սիրիայում 1822 թվականի Հալեպի երկրաշարժից հետո, աշխարհում ամենամահաբերը 2010 թվականի Հայիթիի երկրաշարժից հետո և հինգերորդ ամենամահաբերը 21-րդ դարում: Թուրքիայում վնասը գնահատվել է ավելի քան 100 միլիարդ ԱՄՆ դոլար: և Սիրիայում՝ 5,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, ինչը նրանց թվով չորրորդ ամենաթանկ երկրաշարժերն է պատմության մեջ:

Վնասված ճանապարհները, ձմեռային փոթորիկները և հաղորդակցության խափանումները խոչընդոտեցին Աղետների և Արտակարգ իրավիճակների կառավարման Նախագահության փրկարարական և օգնության ջանքերը, որոնք ներառում էին 60,000 որոնողափրկարարական ուժեր, 5,000 բուժաշխատողներ և 30,000 կամավորներ: Հետևելով Թուրքիայի՝ ավելի շատ օգնության կոչին, Փրկարարական աշխատանքներին միացել է ավելի քան 141,000 մարդ 94 երկրներից:

Señor, yo pido un huerto

Señor, yo pido un huerto en un rincón tranquilo
donde haya una quebrada con aguas abundantes
una casita humilde cubierta de campánulas,
y una mujer y un hijo que sean como Vos.

Yo quisiera vivir muchos años, sin odios,
y hacer como los ríos que humedecen la tierra
mis versos y mis actos frescos y de puros.
Señor, dadme un sendero con árboles y pájaros.

Yo deseo que nunca os llevéis a mi madre,
porque a mi me gustara cuidarla cual a un niño
y dormirla con besos, cuando ya viejecita 
necesite del sol.

Quiero tener buen sueño, algunos pocos libros
un perro cariñoso que me salte a las piernas,
un rebaño de cabras, toda cosa silvestre,
y vivir de la tierra labrada por mis manos.

Salir a la campiña, y florecer en ella;
sentarme por la tarde, bajo el rústico alero,
a beber aire fresco y olorosa a montaña,
y hablarle a mi pequeño de las cosas humildes

Por la noche contarle algún cuento sencillo,
enseñarle a reír con la risa del agua
y dormirle pensando en que pueda, a la tarde,
guardar esa frescura de la hierba embebida;

y luego, al otro día, levantarme a la aurora
admirando la vida, bañarme en la quebrada,
ordeñar a mis cabras en la dicha del huerto,
y agregar una estrofa al poema del mundo.

Traducción Versión Inglesa: Lord, I ask a garden in a quiet spot

Lord, I ask a garden in a quiet spot
where there may be a brook with a good flow,
an humble little house covered with bell-flowers,
and a wife and a son who shall resemble Thee.

I should wish to live many years, free from hates,
and make my verses, as the rivers
that moisten the earth, fresh and pure.
Lord, give me a path with trees and birds.

I wish that you would never take my mother,
for I should wish to tend to her as a child
and put her to sleep with kisses, when somewhat old
she may need the sun.

I wish to sleep well, to have a few books,
an affectionate dog that will spring upon my knees,
a flock of goats, all things rustic,
and to live off the soil tilled by my own hand.

To go into the field and flourish with it;
to seat myself at evening under the rustic eaves,
to drink in the fresh mountain perfumed air
and speak to my little one of humble things.

At night to relate him some simple tale,
teach him to laugh with the laughter of water
and put him to sleep thinking that he may later on
keep that freshness of the moist grass.

And afterward, the next day, rise with dawn
admiring life, bathe in the brook,
milk my goats in the happiness of the garden
and add a strophe to the poem of the world.

Traducción Versión en armenia:

Տե՛ր, ես խնդրում եմ մի  այգի մի հանգիստ անկյունում,

Որտեղ առու կա, ու կա առատ ջուր,

Խոնարհ փոքրիկ տուն՝ ծածկված կապույտ զանգերով,

Ու մի կին ու տղա, որ կլինեն քեզ պես։

Կցանկանայի ապրել երկար տարիներ, առանց ատելության,

Ու վարվել այնպես , ինչպես գետերը․  խոնավացնել երկիրը

Իմ բանաստեղծություններով ու արարքներով՝  թարմ ու մաքուր:

Տե՛ր , տուր ինձ ճանապարհ ծառերով և թռչուններով:

Ուզում եմ, որ երբեք չտանես մորս,

Որովհետև  կցանկանայի երեխայի պես խնամել նրան,

Քնեցնել նրան իմ համբույրներով,

Երբ նա ծերանա ու պետք լինի արև։

Ուզում եմ լավ քնել, մի քանի գրքեր,

Մի քնքուշ շուն, որը կցատկի ոտքերիս վրա,

Այծերի մի հորան, ամեն ինչ վայրի,

Ապրել իմ  ձեռքով մշակված հողի վրա։

Դուրս գալ գյուղ և ծաղկել այնտեղ.

Նստել երեկոյան գեղջուկ քիվերի տակ,

Շնչել թարմ  և բուրավետ լեռնային օդ,

Ու խոսել  իմ փոքրիկի հետ համեստ բաներից։

Գիշերը նրան մի պարզ պատմություն պատմել,

Սովորեցնել  ծիծաղել ջրի ծիծաղով,

Ու քնել՝ մտածելով, որ երեկոյան կկարողանա

Պահպանել խոտից ներծծված այդ թարմությունը։

Իսկ հետո՝ հաջորդ օրը, վեր կենալ լուսադեմին՝

Հիանալով կյանքով, լողալ ձորում,

Կթել իմ այծերին՝ այգու երանության մեջ,Եվ աշխարհի բանաստեղծություններին մի տող ավելացնել։

fuente

1. «Ուշացած սեր»

Բուքն է լալիս. հողմ ու ձյուն, 
Մառախուղ է և մշուշ. — 
Ո՞վ է անվերջ հեծեծում, 
Ո՞վ է կանչում այսպես ուշ։

Ո՞վ է շրջում անդադար, 
Ու՞մ է կանչում հիմա նա, 
Ես հեռու եմ, ես օտար, 
Ասացե՛ք՝ թող հեռանա…

Ասացե՛ք՝ թող հեռանա. 
Թող մոռանա ինձ հավետ,— 
Անդարձություն է հիմա,— 
Չկա դարձի արահետ։

Մեկը կորած շիրմիս մոտ 
Հեկեկում է և երգում. — 
Ո՞ւմ լացն է այն, ո՞ւմ ցավոտ 
Երգն է ճերմակ մրրկում…

Իմ շիրիմը հեռավոր, 
Ե՛վ մոռացված, և՛ մենակ, 
Ո՞վ է հուզում մենավոր 
Իր թախիծով շարունակ։

Օտար երկրի դաշտերում, 
Ցուրտ գիշերում ձմեռվա 
Ո՞վ է անքուն դեգերում, 
Անվերջ սգում իմ վրա….

Թարգմանություն: Late love

The bouquet weeps. wind and snow,
It is foggy and hazy. —
Who is riding endlessly?
Who calls out so late?

Who walks constantly?
Who is calling now?
I’m far away, I’m a stranger,
Tell them to leave!

Say, let go. 
May we forget me forever and ever— 
Now it’s irreversible— 
There is no conversion path.

One near my lost grave 
weeping and singing
Whose Weeping Is It? Whose Pain? 
The song is in the whitewash.

My grave is far away, 
Forgotten and lonely, 
Who Touches Lonely? 
With its continuing sorrow,

In the fields of a foreign land, 
Winter on a cold night 
Who is sleeping in wagons? 
Mourning endlessly on me…

2. «Անծանոթ աղջկան»

Լույսն էր մեռնում, օրը մթնում.
Մութը տնից տուն էր մտնում.
Ես տեսա քեզ իմ ճամփի մոտ, 
Իմ մտերի՛մ, իմ անծանո՛թ։
Աղբյուրն անուշ հեքիաթի պես
Իր լույս երգով ժպտում էր մեզ.
Դու մոտեցար մեղմ, համրաքայլ,
Որպես քնքուշ իրիկվա փայլ։
Անակնկալ բախտի նըման,
Հայտնվեցիր պայծառ-անձայն.
Անջատվեցինք համր ու հանդարտ,
Կյանքի ճամփին մի ակնթա՜րթ…

Թարգմանություն:To the unknown girl

The light died, and the day was dark.
Darkness came from house to house.
I saw you in my path, 
My close friend, my stranger.
A Source Like a Sweet Story
Smiled at us with a light song.
You approached gently with your lumbering walk,
As a gentle evening shine.
Like unexpected luck,
You appeared brightly and quietly.
We separated from the silent and calm,
A moment in the journey of life.

3. «Դու դեռ չես մեռել իմ հիվանդ սրտում»

Դու դեռ չես մեռել իմ հիվանդ սրտում,
Դու դեռ ապրում ես երազի նման. —
Բայց չէ՞ որ միշտ էլ երազ էր միայն
Պայծառ պատկերըդ այս անապատում…
Ես քեզ սիրում եմ, դու դեռ չես մեռել
Ես ամենուրեք քե՛զ եմ որոնում.
Դու, երազների լուսե օրրանում՝
Անո՛ւրջ, որ գուցե բնավ չես եղել…
Քեզ իմ կարոտի կսկիծն է վառել
Երազանքներում իմ նվիրական.
Իմ քույր, իմ դահիճ, իմ սուրբ սիրեկան,
Ես քեզ սիրում եմ, դու դեռ չես մեռել…

Թարգմանություն: You haven’t died yet in my sick heart

You haven’t died yet in my sick heart,
You still live like a dream. —
But isn’t it that was always only a dream?
Your bright image in this desert.
I Love You, You Are Not Dead Yet
I search for you everywhere.
You are the light of dreams,
Thought you may not have been true.
The Light of my yearning burned you.
In my dreams, my dedication.
My sister, my sword, my holy lover,
I love you, thou art not dead yet.

Դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11․ էջ 229-232/
Կարող եք օգտվել նաև՝ «Քաղաքագիտություն, ուսումնամեթոդական ձեռնարկ /Է․ Օրդուխանյան, Հ․ Սուքիասյան/

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1․ Ո՞ր բնական ռեսուրսներն են համարվում աշխարհաքաղաքական գործոն։

Ներկայումս մարդկության կողմից օգտագործվում են հազարավոր բնական ռեսուրսներ, որոնք դասակարգվում են ըստ տարբեր հատկանիշների: Ըստ բնական ռեսուրսների նկատմամբ մարդկանց պահանջարկի առանձնացվում են՝ մարդկանց կենսական անհրաժեշտության ռեսուրսները: Օրինակ՝ օդը և ջուրը, որոնք ուղղակի անհրաժեշտ են մարդու կյանքի համար։ Երկրորդը՝ արտադրական նշանակության բնական ռեսուրսները, այսինքն` արտադրության մեջ որպես հումք կամ վառելիք օգտագործվող ռեսուրսները: Դրանք են, օրինակ, նավթը, ածուխը, մետաղների հանքաքարը, կրաքարը, տուֆը և այլն։ Երրորդը՝ մարդկանց համար առողջարարական­ -կազդուրիչ, հոգևոր, գեղագիտական գրավչություն ունեցող ռեսուրսները (հանքային բուժիչ ջրեր, լողափեր, բնության հուշարձաններ և այլն): Արտաքին քաղաքականության ոլորտում հատկապես մեծ է նավթի, բնական գազի և քաղցրահամ ջրի դերը: Նավթի համաշխարհային պաշարների շուրջ երկու երրորդը կենտրոնացած է Մերձավոր և Միջին Արևելքում: Մյուս երկրներից աչքի և են ընկնում Վենեսուելան, Մեքսիկան, Ռուսաստանը: Նավթի խոշոր պաշարներ են հայտնաբերվել Կասպից ծովի հատակում և ցամաքային ծանծաղուտում:

Աշխարհի նավթարդյունաբերության գլխավոր շրջանն առ այսօր մնում է Պարսից ծոցի ավազանն Արաբական թերակղզու հետ միասին, որոնց բաժին է ընկնում նավթի համաշխարհային առևտրի գրեթե կեսը: Նավթի և գազի վիթխարի պաշարների պատճառով է, որ այս տարածաշրջանը դարձել է համամոլորակային աշխարհաքաղաքական կիզակետերից մեկը, որտեղ բախվում են միջազգային նավթային ընկերությունների և բազմաթիվ պետությունների շահերը:

2․ Աշխարհաքաղաքական կարևոր գործոն է նաև քաղցրահամ ջուրը։ Ցույց տվե՛ք դա մեր տարածաշրջանի օրինակով։ Տարածաշրջանի ո՞ր երկրները կարող են ջրային ռեսուրսները դարձնել քաղաքական ազդեցության միջոց։

Կովկասյան տարածաշրջանում իրենցից ուղղակի հետաքրքրություն են ներկայացնում Բոսֆորը և Դարդանելի նեղուցները, որոնք Սև ծովի ավազանի երկրները, Հարավային Կովկասը և դրա կազմում էլ ՀՀ-ն կապում են Միջերկրականին և դրա միջոցով` համաշխարհային ծովային ուղիներին: Այսպիսով՝ Սև ծովի ու դրա նեղուցների նշանակությունը մեծ է նաև Հայաստանի համար, որն արտաքին աշխարհի հետ իր տնտեսական կապերի հիմնական մասն իրականացնում է Վրաստանի սևծովյան նավահանգիստներ Բաթումի և Փոթիի միջոցով:

3․ Միջազգային հաղորդակցության ուղիները մշտապես պայքարի առարկա են եղել/են պետությունների միջև։ Մեր օրերում ինչպե՞ս են կարգավորվում այդ ուղիների օգտագործումը

Աշխարհաքաղաքական կարևոր գործոններ և միջազգային հաղորդակցության առկա ուղիները, առաջին հերթին Համաշխարհային օվկիանոսի միջազգային ջրերը միավորող նեղուցներն ու ջրանցքները: Աշխարհի «ուժեղները» մշտապես անհաշտ պայքարի մեջ են եղել միջազգային հաղորդակցության ուղիներին տիրանալու համար: Մեր օրերում ընդհանուր է այն ձգտումը, որպեսզի այդ ուղիների նկատմամբ որևէ առանձին պետություն մենաշնորհ չունենա, և դրանց օգտագործումը կարգավորվի միջազգային պայմանագրերի միջոցով: