Month: November 2020

Տրանսկրիպցիա

Տրանսկրիպցիան գենային էքսպրեսիայի (արտահայտում) առաջին քայլն է, երբ ԴՆԹ-ի որոշակի հատված ՌՆԹ-պոլիմերազի միջոցով պատճենվում է որպես ՌՆԹ (ի-ՌՆԹ)։ Համարվում է մոլեկուլային կենսաբանության կենտրոնական դոգմայի երկրորդ փուլը։

ՌՆԹ-ն և ԴՆԹ-ն նուկլեինաթթուներ են, որոնք օգտագործում են նուկլեոտիդների ազոտային հիմքերով պայմանավորված կոմպլեմենտրաությունը տեղեկատվության փոխանցման համար։ Տրանսկրիպցիայի ընթացքում ԴՆԹ շղթան կարդացվում է ՌՆԹ-պոլիմերազի օգնությամբ, որի հետևանքով սինթեզվում է ԴՆԹ շղթային կոմպլեմենտար և հակազուգահեռ ՌՆԹ շղթա։

Տրանսկրիպցիան ընթանում է հետևյալ փուլերով՝ 
1.մեկ կամ ավելի սիգմա ֆակտորներ միանում են ՌՆԹ-պոլիմերազին, որը թույլ է տալիս վերջինիս միանալ ԴՆԹ-ի որոշակի հաջորդականության՝ պրոմոտորին: 
2.ՌՆԹ-պոլիմերազը ձևավորում է տրանսկրիպցիոն պղպջակ: Այս արվում է կոմպլեմենտար ԴՆԹ նուկլեոտիդների միջև ջրածնային կապերի քանդման միջոցով։ 
3.ՌՆԹ-պոլիմերազը կոմպլեմենտարության սկզբունքի համաձայն սկսում է ռիբոնուկլոտիդներից սինթեզել նոր ՌՆԹ շղթա։ 
4.ՌՆԹ-պոլիմերազի օգնությամբ ձևավորվում է ՌՆԹ-ի շաքարա-ֆոսֆատային հենքը։
5.ՌՆԹ և ԴՆԹ շղթաների միջև գործող ջրածնական կապերը քանդվում են և նոր սինթեզված ՌՆԹ շղթան ազատվում է։ 
6.Եթե բջիջն ունի ձևավորված կորիզ, ապա ՌՆԹ-ն ենթարկվում է մշակման։ Այս կարող է լինել պոլիադենիլացում, կեպինգ և սպլայսինգ: 
7.ՌՆԹ-ն կարող է կամ մնալ կորիզում կամ անցնի ցիտոպլազմա:

ԴՆԹ-ի հատվածը, որից ինֆորմացիան անցնում է ՌՆԹ-ին, կոչվում է «տրանսկրիպցիոն միավոր» և կոդավորում է ամենաքիչը մեկ գեն։ Եթե այդ գենը կոդավորում է սպիտակուց, ապա ՌՆԹ-ն կլինի ի-ՌՆԹ։ Վերջինս հետագայում կծառայի կաղապար սպիտակուցի սինթեզի համար: Սակայն գենը կարող է կոդավորել նաև չկոդավորող ՌՆԹ, ռիբոսոմային ՌՆԹ (ռ-ՌՆԹ), փոխադրող ՌՆԹ (փ-ՌՆԹ), կամ մեկ այլ ֆերմենտային հատկությամբ օժտված ՌՆԹ (ռիբոզիմ): Ընդհանուր առմամբ ՌՆԹ-ն բջջում կատարում է ահռելի կարևորության ֆունկցիաներ, օգնելով սինթեզել, կարգավորել և մշակել սպիտակուցները։ Վիրուսաբանությունում այս եզրույթը կարող է օգտագործվել նաև բնութագրելու ի-ՌՆԹ-ի սինթեզը ՌՆԹ մոլեկուլից։ Այդ գործընթացը կատալիզվում է վիրուսային ՌՆԹ-ռեպլիկազի կողմից:

Տրանսլյացիա

Տրանսլյացիան՝ բջջում սպիտակուցի կենսասինթեզն է, որը իրենից ներկայացնում է ՌՆԹ-ից սպիտակուց ինֆորմացիայի փոխանցումը։

Տրանսլյացիան տեղի է ունենում ռիբոսոմներում։ Այն կատարվում է երեք փուլով՝ 1.Ինիցիացիա(սկիզբ) 2.Էլոնգացիա(երկարացում) 3.Տերմինացիա(ավարտ)

Ինիցիացիա Սպլայսինգից հետո տՌնթ-ին միացել էին չկոդավորող հատվածներ՝ գլուխ և պոչ, դրանք, բացի պաշտպանելուց տՌՆԹ-ին. նաև օգնում է նրան միանալ ռիբոսոմին։ Ինիցիացիաի ժամանակ տՌՆԹ-ն միանում ռիբոսոմի փոքր ենթամիավորին, իսկ փՌՆԹ-ն գտնվելով ռիբոսոմի A հատվածում միանում է տՌՆԹ-ի ստարտ կոդոնին, որտեղից էլ սկսվում է տրանսյացիան։ Ստարտ կոդոնը AUG կոդոնն է, փՌՆԹ-ի անտիկոդոնը UAC, որը իր հետ բերում է ՄԵԹ ամինաթթուն։

Ինիցիացիայից հետո առաջանում է առաջին ամինաթթուն։ ՓՌՆԹ-ն տեղափոխվում է P հատված։ Մյուս փՌՆԹ-ն ճանաչում է կոդոնը և բերում համապատասխան ամինաթթուն։ Նոր եկած փՌՆԹ-ն միանում է ռիբոսոմի A հատվածին։ Այն փՌՆԹ-ն, որը գտնվում է ռիբոսոմի P հատվածում իր ամինաթթուն միացնում է A հատվածի վրա գտնվող փՌՆԹ-ի ամինաթթվին, առաջացնելով պեպտիդային կապ, և հեռանում։ A հատվածում գտնվող փՌՆԹն տեղափոխվում է ռիբոոմի P հատված։ Դրանից հետո A հատվածին է միանում նոր փՌՆԹ-ն և գործընթացը կրկնվում է։ Այս գործընթացը շարունակվում է մինչև տերմինացիան։ Էլոնգացիա

Տերմինացիա Էլոնգացիան շարունակվում է այնքան ժամանակ, մինչև հասնում է ստոպ կոդանին (UAA, UAG կամ UGA)։ Ի տարբերություն ստարտ կոդոնի ստոպ կոդոնները ամինաթթու չեն սինթեզում, այլ միայն հայտարարում տրանսլյացիայի ավարտը։ Ստոպ կոդոնին հասնելուն պես ամիանաթթուների ավարտուն պոլիպեպտիդը անջատվում է փՌՆԹից։ Ռիբոսոմները բաժանվում են ենթամիավորների։ Տրանսլյացիան համարվում է ավարտված։

1. Ընտրությամբ դասընթաց ՝ իտալերեն

2. Մարզաձև՝ բասկետբոլ

3. Ուսուցման կազմակերպական ձև՝ առկա

☆֊ Ինչպե՞ս են դասակարգվում նյութերը ըստ բաղադրության, սահմանեք, գրեք օրինակներ…

Պարզ – Միատեսակ քիմիական տարրի ատոմներից կազմված նյութն է։ H₂, N₂
Բարդ – Երկու և ավելի քիմիական տարրի ատոմներից կազմվամ նյութն է։ H₂O, NO₄

☆֊ Ինչպե՞ս են դասակարգվում նյութերը ըստ ծագումնաբանության, գրեք օրինակներ…

Օրգանական – Օրգանական են կոչվում են այն բարդ քիմիական միացությունները, որոնց կազմի մեջ մտնում է ածխածին: Օրինակ՝ քացախաթթուն, բնական գազը, նավթը, բենզինը, կերոսինը, էթիլ սպիրտը:
Անօրգանական – Անօրգանական նյութերը բաժանվում են`օքսիդների, թթոիների, հիմքերի և աղերի:
Օքսիդներ են կոչվում այն բարդ նյութերը,որոնք կազմված են երկու տարրի ատոմներից, որոնցից մեկը թթվածինն է: Օրինակ՝ CO2 (ածխաթթու գազ), SO3 (ծծմբական թթու)
Թթուներ են կոչվում այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են ջրածնի ատոմներից և թթվային մնացորդից: Օրինակ՝ HCl (աղաթթու), HNO3 (ազոտական թթու)
Աղեր են կաչվում այն բարդ նյութերը,որոնք կազվված են մետաղի ատոմներից և թթվային մնացորդից: Օրինակ՝ CaCl2 (կալիումի քլորիդ), NaCl (նատրիումի քլորիդ)
Հիմքեր են կոչվում այն բարդ նյութերը,որոնք կաղմված են մետաղի ատոմներից և հիդրօսո խմբերից: Օրինակ՝ NaOH (նատրիումի հիդրօքսիդ)

☆֊ Անօրգանական նյութերի ինչպիսի՞ օրինակներ գիտեք, գրեքօրինակներ…
Թթվածին, կերակրի աղ, ջուր, քլոր, խմելու սոդա, երկաթ, ծծմբական թթու

☆֊ Օրգանական նյութերի ինչպիսի՞ օրինակներ գիտեք…
Շաքար, գլյուկոզ, գինու սպիրտ, ածխաթթու գազ, սպիտակուցներ, ճարպեր

☆֊ Ո՞ր նյութերն են ավելի շատ, օրգանականը, թե՞ անօրգանականը, պատասխանը հիմնավորեք…
Անօրգանականները, որովհետև քիչ տարեր կան որ իրենց մեջ պարունակում են ածխածին։

☆֊ Հետևյալ նյութերից ընտրեք անօրգանական նյութերը և գրեք դրանց քիմիական բանձևերը. թթվածին, կերակրի աղ, շաքար, երկաթ, ջուր, քլոր, խմելու սոդա, գլյուկոզ, ծծմբական թթու, ազոտ, սպիտակուց, պղինձ, գինու սպիրտ, ածխաթթու գազ, շմոլ գազ, ճարպ:
Անօրգանական- Թթվածին – O², կերակրի աղ -NaCl, ջուր֊H²O, քլոր֊Cl, խմելու սոդա – NaHCO³, երկաթ – Fe, ծծմբական թթու – H²SO⁴, ազոտ – N, պղինձ – Cu, ածխաթթու գազ – ածխածնի քառարժեք օքսիդ,CO₂

Օրգանական- Շաքար – C₁₂H₂₂O₁₁, գլյուկոզ – C₆H₁₂O₆, գինու սպիրտ – C₂H₆O, սպիտակուց – C₉H₁₁NO₃, շմոլ գազ – ածխածնի երկարժեք օքսիդ,CO, ճարպեր

☆֊ Որոշեք Ձեր ընտրած բարդ անօրգանական նյութերի հարաբերական մոլեկուլային  զանգվածները`M_r, որակական և քանակական բաղադրությունները՝ տարրերի  զանգվածային   հարաբերությունները, զանգվածային  և մոլային բաժինները:

Տարրի առաջացրած օքսիդի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը
Mr(NaCl) = Ar(Na)+Ar(Cl) = 1×23+1×35 = 58

Տարրի զանգվածային հարաբերությունըAr(Na):Ar(Cl) = 23:35 

Զանգվածային և մոլային բաժինները օքսիդումw(Na) = 23/58×100% = 39.65%
w(Cl) = 100%-40% = 60.35%

☆֊Գրեք ներքոբերյալ անօրգանական շղթաների ռեակցիաների հավասարումները, նշել ռեակցիայի տեսակը, հավասարեցնել

• Մետաղ-հիմնային օքսիդ-հիմք-աղ` Mg→ MgO →Mg(OH)₂→ MgCl₂

1. Mg+O₂→MgO հիմնային օքսիդ է, միացման ռեակցիա

2. MgO+H₂O→Mg(OH)₂ մագնեզիումի հիդօքսիդ, միացման ռեակցիա

3. Mg(OH)₂+2HCl→MgCl₂+2H₂O մագնեցիումի քլորիդ, փոխանակման ռեակցիա 

• Ոչ մետաղ→ թթվային օքսիդ→ թթու→ աղ`P→P₂O₅→H₃PO₄ →Na₃PO₄

1. 4P+5O₂→2P₂O₅ ֆոսֆորական օքսիդ, միացման ռեակցիա

2. P₂O₅+3H₂O=2H₃PO₄ օրթոֆոսֆորական թթու, միացման ռեակցիա

3. H₃PO₄+3NaCl=Na₃PO₄+3HCl օրթոֆոսֆորական նատրիում, փոխանակման ռեակցիա

Քիմիական ռեակցիաների տեսակները.

1. Միացման
Միացման են կոչվում այն ռեակցիաները, որոնց ժամանակ երկու նյութից առաջանում է մեկ բարդ նյութ:

2. Քայքայման
Քայքայման են կոչվում այն ռեակցիաները, որոնց ժամանակ մեկ բարդ նյութից ստացվում են մի քանի նյութեր:

3. Տեղակալման
Տեղակալման են կոչվում այն ռեակցիաները, որոնք կատարվում են պարզ և բարդ նյութերի միջև, և որտեղ պարզ նյութի ատոմները տեղակալում են բարդ նյութի տարրի ատոմներից որևէ մեկին:

4. Փոխանակման
Փոխանակման են կոչվում այն ռեակցիաները, որոնք կատարվում են երկու բարդ նյութերի միջև, որտեղ նրանք փոխանակվում են իրենց բաղադրիչ մասերով:

Յուրաքանչյուր մարդ, ով սովորում է «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրում համարվում է Սեբաստացի։ Յուրաքանչյուր սեբաստացի ունի ազատ ընտրության հնարավորություն, ազատ խոսքի իրավունք։ «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրը այլ դպրոցների հետ համեմատած ունի առավելություն նրանում, որ այսեղ բացի դասագրքով տրված նյութից կատարում ենք նաև բազմաթիվ հետազոտական և այլ նախագծեր, որոնց միջոցով մեր սովորածը ավելի է ամրապնդվում և տվյալ թեմայի շուրջ ավելի շատ տեղեկություններ ենք իմանում։ Դա նաև օգուտ է ապագայի համար, երբ տարիներ անց շոշափվի ինչ-որ թեմա, որի մասին մենք իրականացրել ենք մեծ հետազոտություն, այդ ժամանակ կիմանանք ավելի շատ տեղեկություն։ Իր շրջապատում յուրաքանչյուր Սեբաստացի կլինի ավելի գրագետ և տեղեկացված։
Ես արդեն երկու տարի է ինչ Սեբաստացի եմ և սիրում եմ իմ կրթահամալիրը, իմ Սեբաստացի ընկերներին և ուսուցիչներին։

Դաս 10․Հոսանքի ուժ: Ամպերաչափ:

Էլեկտրական հոսանքի ազդեցությունները կարող են լինել թույլ կամ ուժեղ, ունենալ իրենց քանակական բնութագիրը:

Էլեկտրական հոսանքը քանակապես բնութագրող ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է հոսանքի ուժ:Հոսանքի ուժը ցույց է տալիս հողորդիչի լայնական հատույթով մեկ վայրկյանի ընթացքում անցնող լիցքի քանակը:Եթե կամայական հավասար ժամանակներում հաղորդչի լայնական հատույթով անցնում են լիցքի նույն քանակը, ապա ադպիսի հոսանքն անվանում են հաստատուն հոսանք:

Հաստատուն հոսանքի ուժը նշանակում են I  տառով:Հաստատուն հոսանքի ուժը դրական սկալյար մեծություն է, որը հավասար է հաղորդչի լայնական հատույթով հոսանքի ուղղությամբ t ժամանակում անցած q լիցքի հարաբերությանը այդ ժամանակին:

I=q/t,  Միավորների միջազգային համակարգում հոսանքի ուժի միավորը կոչվում է ամպեր(Ա), ի պատիվ ֆրանսիացի ֆիզիկոս Անդրե Ամպերի (1775-1836թ.): 

Հոսանքի ուժի միջոցով, եթե այն հայտնի է, կարելի է որոշել t ժամանակում հաղորդիչով անցնող լիցքի մեծությունը. q=I⋅t։

Մեկ կուլոնն այն լիցքն է, որն անցնում է հաղորդչի լայնական հատույթով 1 վայրկյանում, երբ հոսանքի ուժը հաղորդչում  1Ա է: 

Հոսանքի ուժը չափում են հատուկ սարքի՝ ամպերաչափի  միջոցով: 

Ամպերաչափի պայմանական նշանն է`

Ամպերաչափը միացնում են հաջորդաբար էլեկտրական շղթայի այն բաղադրիչին, որի հոսանքի ուժը պետք է չափեն:

Ամպերաչափի «+» սեղմակը անհրաժեշտ է միացնել այն հաղորդալարի հետ, որը գալիս է հոսանքի աղբյուրի դրական բևեռից, իսկ «−» նշանով սեղմակը՝ այն հաղորդալարի հետ, որը գալիս է բացասական բևեռից:

Թեմատիկ հարցեր և խնդիրներ՝

1․ Որքա՞ն է նկարում պատկերված ամպերաչափի չափման սահմանը: 

Ամպերաչափի չափման սահմանը մինչև 100A է։

2․ Հաշվեք կայծակի տևողությունը, եթե 18000Ա հոսանքի ուժի դեպքում կայծակի խողովակի ընդլայնական հատույթով անցնում է 40 Կլ լիցք:
I = 18000A
q = 40Kl
I = q/t -> t = q/I
t = q/t = 40/18000 = 0.002v

3․ Որոշեք էլեկտրական սարքում հոսանքի ուժը, եթե 5 րոպեում նրանով անցել է 400 Կլ լիցք:
t = 5r
q = 400Kl
I = q/t = 400/5 = 80A

4․ Որքա՞ն ժամանակում շիկացման թելիկով կտեղափոխվի 48 Կլ լիցք, եթե հոսանքի ուժը նրանում 1.5 Ա է:
I = 1.5A
q = 48Kl
t = q/I = 48/1.5 = 32v

5․ Ի՞նչ սարքերից է կազմված նկարում պատկերված էլեկտրական շղթան:

Նկարում կա մարտկոց, ամպերաչափ և սպառիչ։

6․ 40 վայրկյանում քանի՞ էլեկտրոն կանցնի վոլֆրամե հաղորդալարի լայնական հատույթով, եթե նրանում հոսանքի ուժը 4.8 Ա է:
t = 40v
I = 4.8A
q = It = 192 Kl

1. Какая сцена из этой повести произвела на вас наиболее сильное впечатление?
   Мне больше всех понравился первая и вторая встреча Сильвио и графа, потому что в этих сенцах можно увидеть отнашения человека к жизню, до и после влюбленности.

2. Как Сильвио относился к новому офицеру, появившемуся в полку?
Не хорошо, потому что он был молодым, красивым, умным и вся внимания было на него.

3. Почему Сильвио после прочтения письма покидает полк?
Он покидал полк, потому что его написали, что тот граф скоро поженится.

4. Что увидел автор на необычайной картине в доме графа?
Автор увидел картину в катором было расстрелянные пули один за другой.

5. Опишите подробно, как произошла 2-я встреча графа и Сильвио.
Вторая встреча Сильвио и графа было не похожа на первую встречу, потому что в этот раз графу не было все равно, его жизнь была дорога не только для него, и для жены графа. Сильвио дал графу шанс стрелять в себя. Граф срелял, но попал на картину, стал очередь Сильвио, конечно он не стрелял на графа, а на последок почти не целясь он стрелял на пуля стоящие на картине.

6. Что сказал Сильвио молодой графине: “ Он всегда шутит,однажды…”?
“Он всегда шутит, однажды он шутя дал мне по шечку, потом шутя встрелял на меня, шутя дал промах, а сейчас мой ход пошутуть”.

7. Напишите 6 слов, какими можно охарактеризовать Сильвио.
Понимающим, умным, сильным, честолюбивым, мудрым и ответственным.

8. Кто для вас здесь положительный герой, а кто-отрицательный. Почему?
Положительный герой для меня это Сильвио, но граф для меня тоже положительный герой. Потому что они двое были умным, сильным и честолюбивым.

Домашнее задание: напишите маленькое сочинение-размышление» Что для вас » Честь»? Вопросы чести тогда и сейчас
Честь для меня внутреннее нравственное достоинство человека, доблесть, честность, благородство души и чистая совесть. Честь всегда была для меня очень важна, так как не все люди способны должным образом удержать свою честь. Честный человек всегда обладает своей индивидуальностью и не попадает под влияние окружающих․

Упражнение 1.
1. Он сидел за столом и дремал. 2. Она разговаривала со мной и печатала на компьютере. 3 . Она разговаривала со мной и печатала на компьютере текст. 4. Пока она разговаривала со мной, она напечатала на компьютере какой-то текст. 5. Извини, я вчера погорячился и обидел тебя! 6. Ты не знаешь, где моя тетрадь? Я её положил сюда. 7. Спасибо, что ты меня разбудил, уже давно пора вставать! 8. Он вчера нас здорово развеселил! 9. Вчера ты очень рассердилась на меня? 10. Ты со мной поздоровался? 11. Он упал в снег и лежит. 12. Он уронил ручку на пол и не заметил. 13. Вечером он сосчитал деньги. 14. Свеча горела на столе. 

Упражнение 2.  Выберите правильный вариант.
1. Вчера вечером он повторил падежи. 2. Он не отклонился от темы выступления. 3. Она встретила меня в аэропорту. 4. Её слова меня просто изумили. 5. Он присматривался к новому сотруднику. 6. Он легко приспособился к новым условиям. 7. Зачем он унижался перед ней? 8. Вы подтвердили участие в конференции? 9. Этого я тебе не разрешал. 10. Отец приучал сына к порядку. 11 . Он обдумывал план действий. 12. Он признался ей в любви. 13. Вчера мы договорились об этом.

Կարդացե՛ք ստեղծագործությունը և  կատարե՛ք ա  և բ  առաջադրանքները.

      ա) Մեկնաբանե՛ք հետևյալ մտքերը.

Հնում սովորում էին, որպեսզի կատարյալ լինեն, հիմա սովորում են, որպեսզի հայտնի դառնան:

Հնում, երբ դեռ չկար համացանցը, իսկ հեռուստատեսությունը նոր էր լույս տեսնում, մարդիկ չէին մտածում հայտնի կամ ճանաչված լինելու մասին, այն ժամանակ մարդիկ փորձում էին պարզապես կատարյալ լինեին իրենց շրջապատում, որպիսի բոլորը ցանկանակ նրանց հետշփվել։Այժմ երբ աշխարհում կան շատ ճանաչված մարդիկ բոլորը ցանկանում են նմանվել իրենց և ունենան մեծ լսրան։

Իսկական մարդիկ հաշտ են ապրում մյուս մարդկանց հետ, բայց չեն քայլում նրանց ետևից, իսկ Փոքր մարդիկ հետևում են մյուսներին, բայց նրանց հետ հաշտ չեն ապրում:

Մարդիկ, ովքեր արդեն գտելեն իրենց և իրենց եսը, ուրիշներից կախվածություն չունեն շփվում են ազատ, որովհետև գիտեն, որ իր ենք գիտեն այն ինչ պետք է և երբեք գլուխները չեն կախի նրանց հետ շբվելուց։Իսկ մարդիկ ով քեր փոքրեն, դե իհարկե այստեղ փոքր բառը փոխաբերական իմ աստով է գործածվում, այն նշանակում է, որ մարդիկ դեռ չեն գտել իրենց սեփական եսը, չեն կողմնորոշվել իրենց նախասիրություններում, միշտ քայլում են արդեն «մեծ» մարդկանց հետևից, որպիսի նրանցից բան սովորեն և կարողանան առաջ գնալ։Բայց նրանք հեշտ չեն ապրում «մեծ» մարդկանցհետ, որովհետև կամ ամաչում են, կամ մտածում, որ իրենց գիտելիքները այնքան շատ չեն և դա կարող է ամաչելու առիթ տալ։

Ես ամբողջ օրը զրուցեցի Խուէի  հետ, և նա հիմարի պես ոչնչով ինձ չհակաճառեց: Երբ նա գնաց, ես մտածում էի նրա մասին և եկա այն եզրակացության, որ նա ամենևին էլ հիմար չէ:

Այն մարդիկ, ովքեր գիտեն լսել և չհակաճառել նրանք ամենևին  էլ հիմար չեն, որովհետևնրանքհամաձայնվումենիրենցզրուցակցիհետևնրանցկարծիքըհաշվիենառնում, ինչքանէլիրենցկարծիքըտարբերվինրանքլռումեն, դահագանքինշանէ։

բ) Ձեր ընտրությամբ մեկնաբանե՛ք երկու միտք:

Կոնֆուցիոս: Զրույցներ և ասույթներ

Կոնֆուցիոսն ասում է.

Երիտասարդները պետք է տանը հարգեն ծնողներին, իսկ դրսում՝ տարեցներին, իրենց գործին մոտենան լրջորեն և ազնվորեն, անսահմանորեն սիրեն ժողովրդին և շփվեն մարդասեր մարդկանց հետ: Եթե այս ամենն իրագործելուց հետո դեռ կկարողանան այլ բանով զբաղվել, այդ ժամանակ կարող են նաև գրքեր կարդալ:

Վեհ բաների մասին կարելի է խոսել նրանց հետ, ովքեր միջինից բարձր են, ովքեր ցածր են միջինից, չի կարելի խոսել վեհ բաներից :

Եթե մարդն իրեն արժանապատիվ չի պահում, նա չի կարող հեղինակություն ունենալ: Եվ եթե նույնիսկ նա սովորում է, նրա գիտելիքները պիտանի չեն: Ձգտիր լինել նվիրված և անկեղծ, մի ունեցիր այնպիսի ընկերներ, ովքեր զիջում են քեզ իրենց բարոյական արժեքներով, եթե սխալվել ես, մի վախեցիր ուղղել:

Եթե Մարդը չափավոր է ուտելիքի հարցում, չի ձգտում բնակարանային հարմարավետության, զուսպ է խոսքում, ուշիմ է իր գործում, կատարելագործվելու  համար շփվում է այնպիսի մարդկանց հետ, ովքեր կրողն են ազնիվ սկզբունքների, նրա մասին կարելի է ասել, որ նա սիրում է սովորել:

Մի անհանգստացիր, որ մարդիկ քեզ չեն ճանաչում, անհանգստացիր, որ դու մարդկանց չես ճանաչում:

Տասնհինգ տարեկանում ես մտածում էի միայն  ուսման մասին, երեսուն տարեկանում ես ձեռք բերեցի ինքնուրույնություն, քառասուն տարեկանում ես ազատվեցի կասկածներից, հիսուն տարեկանում ես ընկալեցի երկնայինի կամքը, վաթսուն տարեկանում ես սովորեցի տարբերել ճշմարիտը ոչ ճշմարտից, յոթանասուն տարեկանում ես սկսեցի հետևել սրտիս ցանկություններին և չխախտեցի ծիսակարգը:

Ես ամբողջ օրը զրուցեցի Խուէի  հետ, և նա հիմարի պես ոչնչով ինձ չհակաճառեց: Երբ նա գնաց, ես մտածում էի նրա մասին և եկա այն եզրակացության, որ նա ամենևին էլ հիմար չէ:

Յու, ես քեզ կսովորեցնեմ ճիշտ հարաբերվել գիտելիքի հետ: Եթե ինչ-որ բան գիտես, համարիր, որ գիտես, եթե ինչ-որ բան չգիտես, համարիր, որ չգիտես: Սա է գիտելիքի հետ հարաբերման ճիշտ կերպը:

Հնում զգույշ էին խոսում, որովհետև վախենում էին, որ չեն կարողանա կատարել ասածը:

Իսկական Մարդը օգնում է մարդկանց գեղեցիկ գործեր անել և չի մղում նրան վատ գործել անելուն: Վատ մարդը անում է ճիշտ հակառակը:

Իսկական մարդիկ հաշտ են ապրում մյուս մարդկանց հետ, բայց չեն քայլում նրանց ետևից, իսկ Փոքր մարդիկ հետևում են մյուսներին, բայց նրանց հետ հաշտ չեն ապրում:

Հնում սովորում էին, որպեսզի կատարյալ լինեն, հիմա սովորում են, որպեսզի հայտնի դառնան:

Բարձրագոչ խոսքերը վնասում են բարոյականությանը: Եթե ցանկություն չունես փոքր գործերով զբաղվելու, դա կվնասի մեծ գաղափարներին:

Մարդը ինքը կարող է  ճանապարհը Մեծ դարձնել, բայց ճանապարհը չի կարող մարդուն Մեծ դարձնել:

Իսկական Մարդու մասին չի կարելի մանրուքներով դատել, նրան կարելի է վստահել մեծ գործեր, իսկ մարդուկին չի կարելի վստահել մեծ գործեր, բայց նրա մասին կարելի է դատողություններ անել հիմնվելով մանրուքների վրա:

Դաստիարակության գործում չի կարելի տարբերություն դնել մարդկանց մեջ:

Դժվար է ամբողջ օրը միայն ուտել և ոչ մի բանի մասին չմտածել: Չէ՞ որ կան մոլի խաղերով և շախմատով զբաղվող մարդիկ: Եվ արդյո՞ք այդպիսի մարդկանց իմաստուն կհամարես:

Վեհ բաների մասին կարելի է խոսել նրանց հետ, ովքեր միջինից բարձրեն, ով քեր ցածրեն միջինից, չի կարելի խոսել վեհ բաներից :

Այստեղմարդունչափումենիրենցգիտելիքներով, մտածելակերպովևմակարդակով։Եթեմարդունիցածրմակարդակևամենլուրջթեմանակարողէծաղրիառարկասարքելպետքչէնրահետխոսել։Պետքէխոսելայնպիսիմարդկանցհետ, ովքերկվերաբեվենզրույցինայնպես, ինչպսդուենթադրումես, որինկադունրանիցխորհուրդկհարցնես, որովհետևնեղիրավիճակումես, եթենալինիվեհմարդ, ապանակմտածիևհամապատասխանխորհուրդկտա, իսկեթելինիմիջինիցցածրմարդ, ապանամիգուցեծաղրինրահամար, որնանքնուրույնչիկարողանումորոշումկայացնել։

Դաստիարակության գործում չի կարելի տարբերությունդն ել մարդկանց մեջ:

Այսմիտքըշատճիշտէարտահայտված, որովհետևմարդկանցմիմասկա, ովքերմտածումեն, որմիայներեխաներինպետքէդաստիրակել, մտածումեն, որբոլորչափահասներնարդենդասիրակվածեն, սակայնշատուշատչափահասներչունենայնդաստիրակությունը, որիունիօրինակտաստարեկաներեխան։Այսպիսովդաստիրակվելուհամարորևէտարիքչկա, բոլորըմինջևկյանքիվերջպետքէդասիարակվեն։

1.Ի՞նչ դժվարություններ է ունեցել Սեբաստացին բառարանը կազմելիս,  ինչո՞ւ է պատրաստել  այս  բառարանը, ի՞նչ  բովանդակությամբ:

Մխիթար Աբբահայրը Վենետիկի Սբ. Ղազար կղզում իր «Բառգիրք հայկազեան լեզուի» երկատորյակը ստեղծելիս` չունենալով հայոց լեզվի բառարանագրության ոչ մի նշանակալից նախադեպ, հայերենի ոչ մի այբբենական բառացանկ: Պատմությանը հայտնի էր միայն Արիստակես Գրչի վեցդարյա վաղեմության ուղղագրական փոքրածավալ ձեռագիր բառարանը, որը չէր կարող որևէ կերպ Մխիթարին ուղեցույց լինել: Նրա հավակնությունները շատ մեծ էին: Նա ուզում էր իր ժամանակի եվրոպական չափանիշներին համապատասխան բառարան ստեղծել:

2.Գրիր Մխիթարյան միաբանության զինանշանի բացատրությունը:

Մխիթարյան միաբանության զինանշանը շատ բանի մասին  է պատմում: Այն վահանի նման է, որի կենտրոնում կա խաչ: Խաչի ծայրերին կան տառեր Ո.Կ.Վ.Ա., դրանք  << Որդի Կույսի Վարդապետ Ապաշխարության>> նախադասության սկզբնատառերն են: Խաչի չորս անկյուններում կան չորս առարկաներ, որոնք խորհրդանշում են վանականի հոգևոր ճամփորդությունը և բնորոշ են  առաքյալի կյանքին` կրակ, զանգ, վարդապետի գավազան և բաց գիրք: Քանի որ իրական  Մխիթարյան միաբանը իր սրտում միշտ վառ է պահում աստվածային սիրո կրակը և երբ պահանջվում է հնազանդվել, նա իրականացնում է իր առաքելությունը` քարոզելու Հիսուսի ավետարանը:

3. Մխիթար Սեբաստացի, Բառգիրք Հայկազեան լեզուի (Վենետիկ 1749թ.)

Սահակ Ճեմճեմյանն իր գրքում ջանում է որքան հնարավոր է մանրամասն ներկայացնել Մխիթար Սեբաստացու բառարանաստեղծական աշխատանքի եղանակը: Նա գրում է, որ Միաբանության Մայրավանքի դիվանում պահվում է բառարանի սևագիր օրինակների մի ծրար, որի պարունակությունը թույլ է տալիս բաժանելու աշխատանքի ուղղությունը երեք խմբերի.
ա) Մխիթար Աբբահոր ինքնագիր օրինակը. աշխատանքային այս սաղմնային փուլում նա հիմնականում տվել է Աստվածաշնչում հանդիպող հասարակ անունների` գոյականների բացատրությունները` աստվածաշնչյան վկայություններով և հետևաբար` տալով միայն բառերի այն իմաստները, որոնցով դրանք գործածված են Աստվածաշնչում:
բ) Բառգիրք նախնեաց մատենագրութեան. աշխատանքային այս փուլում Մխիթարը հավաքել է Խորենացու, Նարեկացու, Լաբրոնացու, Դավիթ Անհաղթի, Գրիգոր Արծրունու, Ոսկեբերանի, Ագաթանգեղոսի և այլ պատմիչների, գրողների և մատենագիրների գործերում հանդիպող բառերը: Այս փուլի ընթացքում չեն կրկնվել առաջին փուլում հավաքված բառերը:
գ) Բառգիրք Սուրբ Գրքի. այստեղ հավաքված են միայն Աստվածաշնչի բառերը, որոնք ունեն ավելի ճոխացված մեջբերումներ և բացատրություններ:

Սահակ Ճեմճեմյանը նշում է, որ այս ամենով հանդերձ, Հայկազյան բառարանի հիմնական աղբյուրը յոթ լեզվով գրված Ս. Գիրքն է եղել, որի մեջ եղած բառերի քննությունը և հայերեն օրինակների հետ համեմատությունը ավելի արժանահավատ է դարձրել բառերի բացատրությունները:
Մխիթարի համար մեծ օգնություն է եղել նաև 1620թ տպագրության Կալեպինո Ամբրոսիոյի «Յոթ լեզուների բառարանը»: Ուսումնասիրելով տարբեր լեզուներից հայերենի փոխառությունները` Մխիթար Սեբաստացին ջանացել է տալ այդ նոր բառերի ստուգաբանական, գիտական բացատրությունները:
Իր Հայկազյան բառարանում Մխիթարը զետեղեց նաև տարբեր քարտեզներ, որոնք բառարանը ավելի հանրագիտարանային դարձրեցին: