Ալիքները լինում են երկայնական և լայնական։
Եթե միջավայրի մասնիկները տատանվում են այնպիսի ուղղություններով, որոնք ուղղահայաց դեֆորմացիայի տարածման ուղղություանը, ապա ալիքը կոչվում է լայնական։
Եթե միջավայրի մասնիկները տատանվում են այնպիսի ուղղություններով, որոնք համընկնում են դեֆորմացիայի տարածման ուղղեւթյանը, ապա ալիքը կոչվում է երկայնական:
Այստեղ՝ մեր կրթահամալիրում, նախագծային կրթություն է իրականացվում:
Ընդգծի՛ր պարագայական բացահայտիչները՝ նշելով տեսակը: Կետադրի՛ր:
Կետերի փոխարեն գրի՛ր պարագայական բացահայտիչներ:
Ժամանակի պարագա-երկրորդական նախադասությունները դարձրո՛ւ դերբայական դարձվածներ:
Զարմանք ու հիացմունք առաջացրեց բոլոր նրանց մեջ, երբ աշխարհի յոթ հրաշալիքներից մեկը համարվող այդ տաճարի շինարարությունն ավարտին հասավ:
Տեղի պարագա-դերբայական դարձվածները դարձրո՛ւ երկրորդական նախադասություններ:
Այսօր մեր դասընկերոջ ծննդյան օրն է:
Այսօրվանից փակվում են բոլոր դպրոցները:
Այսօրվա դասն անհետաքրքիր էր:
Ժամանակի պարագան ցույց է տալիս գործողության կատարմանժամանակը (ե՞րբ, երբվանի՞ց, երբվա՞):
Գտի՛ր ժամանակի պարագաները:
• Մթնաձոր տանող միակ ուղին առաջին ձյունի հետ փակվում է, մինչև գարուն ոչ մի մարդ ոտք չի դնում անտառներում:
• Սակայն Մթնաձորում այժմ էլ թավուտ անտառներ կան:
• Մի օր էլ, բլրակը բարձրանալիս, ոտքս սայթաքեց, ու ընկա:
• Արդարացի որոշումից հետո լիովին հանգստացել էին:
• Հեթանոսական շրջանի նավասարդի գիշերը զարթնում էին ճրագը վառում և միայն վաղորդյան ճաշ անում:
Կետերի փոխարեն դի՛ր ժամանակի պարագաներ (ե՞րբ, երբվանի՞ց, երբվա՞):
• … ստանձնում է գործարանի տնօրենի պաշտոնը:
•երեկ ոչ ոքի չէին սպասում:
• Այդ կինը այսօր չկա:
• Մի քիչ առաջ պատմությունը բոլորին պատմում էր:
•մի քանի րոպե առաջ զգեստը վնասեց:
Ժամանակի պարագա-երկրորդական նախադասությունըտրոհվում է ստորակետով:
• Երբ գիշերը հեռախոսը զնգում է, անմիջապես վատ բան ենքմտածում:
Համակատար դերբայով (երգելիս) կազմված դերբայականդարձված-ժամանակի պարագան տրոհվում է.
• նախադասության սկզբում և վերջում՝ բութով. – Եռօրյաճամփորդության գնալիս՝ հարկավոր է վերցնել տաքծածկոցներ: – Հարկավոր է վերցնել տաք ծածկոցներ՝ եռօրյաճամփորդության գնալիս:
• նախադասության մեջտեղում՝ երկու կողմից ստորակետերով. –Մեր դասարանի սովորողները, ավտոբուսով երկարճանապարհ գնալիս, զվարճալի խաղեր են խաղում:
Կետադրի՛ր:
1. Ամռանը ,երբ ջուրը պակասում է ,գյուղացիներն սկսում են վիճելմի կաթիլի ջրի համար:
2. Աշխարհի քաղաքական քարտեզը թերթելիս, մարդ հաճախզարմանում է:
3. Վիթխարի հզորության հողափոր մեքենան ,տեղից տեղփոխադրվելիս ՝մարդու կամ ձիու քայլելուն նմանվող շարժումներ է անում:
4. Տրոյական պատերազմից քսան տարի էր անցել ,արդեն երբՈդիսևսը տուն վերադարձավ:
5. Ծովափին կանգնելիս՝ աղջիկը հայացքը հառում էր հեռուհորիզոնին:
Դերբայական դարձվածները դարձրու՛ երկրորդականնախադասություններ. ուշադի՛ր եղիր կետադրության փոփոխությանը:
• Անգղերի կռնչոցից վախենալիս՝ ձիերը խլշում են ականջները:
• Ժայռի կատարին բազմելիս՝ արծիվն ակնդետ նայում է երկնիլազուրին:
• Օրիորդը գլուխը կախում էր՝ մտածության մեջ ընկնելիս:
• Ընկերը, այլայլված անկյունից անկյուն քայլելիս, չնկատեց ներսմտած աղջկան:
Շարահյուսորեն վերլուծի՛ր նախադասությունը:
• Այժմ էլ, եթե բարձրանաք մեր գյուղի վերին բլուրները, ուրամռան լուսնկա գիշերներին եզները մեղմ որոճացել են, դուք կհանդիպեք մեր հանդերի ամենախորամանկ կենդանուն՝ աղվեսին:
բարանանք-ստորոգյալ
գյուղի-հատկացուցիչ.
մեր-հատկացուցիչ.
բլուրները-ենթակա.
վերին -տեղի պարագա.
այժմել-ժամանակի պարագա.
եզները-ենթակա.
գիշերներին- ժամանակի պարագա.
ուրամռան լուսնկա-որոշիչ.
որոճացել են -ստորոգյալ.
մեղմ-ձևի պարագ
Ես թողել եմ հեռվում դալարագեղ այգին:
Ես գալիս եմ հեռվիցևգնում եմ հեռու՝անհայտ ու անժամանակ:
Փողոցով մի հին մեքենա սլացավ:
Ընդգծված բառերը ցույց են տալիս գործողության տեղ. դրանք տեղի պարագաներ են (ու՞ր, որտե՞ղ, որտեղի՞ց, որտեղո՞վ):
Գտի՛ր տեղի պարագաները:
Կետերը փոխարինի՛ր տեղի պարագաներով (ու՞ր, որտե՞ղ, որտեղի՞ց, որտեղո՞վ)
Տեղի պարագա-երկրորդական նախադասությունները տրոհվում են ստորակետով:
Կետադրի՛ր: Այնուհետև երկրորդական նախադասությունները դարձրու դերբայական դարձվածներ (բառակապակցություններ):
Շարահյուսորեն վերլուծիր նախադասությունը:
Թերակղզու բնակիչները մի պատմություն են պատմում անծանոթ ծերունու մասին:
Այդ օրը բոլորը վիճում էին հեղափոխությանշուրջ:
Պապը անընդհատ հարցնում էր զինվորթոռից:
Վերաբերության խնդիրը այն առարկան կամ անձն է, որի շուրջ կամվերաբերմամբ կատարվում է գործողությունը:
Գտի՛ր վերաբերության խնդիրները:
1. Նրա շուրջը զանազան պատմություններ էին պտտվում:
2. Քո վերաբերյալ իմ ձեռքի տակ եղած նյութերն արդեն իսկբավարար են ձերբակալելու համար:
3.Արիության, փառքի ու սխրանքի մասին ես մոռանում էի այս դառնագին հողում:
4. Ուսուցչիս նկատմամբ իմ հոգածությունը տարիների ընթացքում չխամրեց:
5. Ծննդյան օրվա առթիվ ստացած շնորհավորանքները չէին մեղմացնում սրտի վիշտը:
Կետերի փոխարեն լրացրու վերաբերության խնդիրներ:
Դու քրոջդ մասին Ուրիշներից կարծիքներ ես հավաքում:
1.Երբեմն ինձ հարցնում էր տիեզերքի, աստղերի, մոլորակների մասին:
2.Իրինայի լուրջ քննարկումներ սկսվեցին:
3. Քթի տակ ինքն իրեն խոսում էր Վիկայի, Անահիտի, Աշխենի վերաբերյալ:
4.Պլուտոնի վերաբերյալ ոչ մի տեղեկություն չունեին:
•հանցագործի մասին ոչ մի տեղեկություն չունեին:
Շարահյուսորեն վերլուծիր նախադասությունը:
• Ջրի կաթիլներով ողողվում էին փոքրիկ շենքի խղճուկ պատերը, իսկ ծերունին աչքերով փորձում էր ստուգել ներսակողմիկազմվածքի ամրությունը:
պատերը—ենթակա
ողողվում էին—ստորոգյալ.
կաթիլներով— միջոցի խնդիր
ջրի—հատկացուցիչ
խղճուկ-որոշիչ.
շենքի— հատկացուցիչ.
փոքրիկ—որոշիչ.
ծերունին—ենթակա.
աչքերով—միջոցի խնդիր
փորձում էր—ստորոգյալ.
ստուգել—ստորոգյալ.
ներսակողմիկազմվածքի—հատկացուցիչ.
ամրությունը—ուղիղ խնդիր
Կետադրիր.
1. Երկու մոմ, իբրև հույսի կերոններ մարմրում էին տաճարիներսում:
2. Շենքը մի քանի հարկաբաժին ուներ և դրանցում միասին բնակվում էին՝ Կամսարական հինգ եղբայրները:
3. Նրանք իջնում էին բարձր լեռներից, որոնց գոգերում ծվարել ենգյուղերը ,որտեղ խավար խեղճություն կա:
4. Գնում էին հազար գույնի ձիեր քուռակներով, ու դեռ անծինթամբած ու մերկ դեղձան ու սպիտակ բաշերով:
5. Երևանյան գեղեցիկ անդորրավետ մի տուն էր ՝Գրիգոր պապիերբեմնի տունը հաստատուն հիմքերով ու պատերով, շոգիցպաշտպանող նեղ լուսամուտներով փայտե պատշգամբով:
Երկրորդական նախադասությունները դարձրեք բառակապակցություններ (դերբայական դարձվածներ)՝օգտագործելով վերաբերության խնդիրներ:
1.Կինը մտածում է, որ նրանից գլուխ չի հանում:
2.Նա հարցրեց աղջկան, թե որտեղ են տանեցիները:
3.Ապա խոսեց Աշոտ սեպուհը, որ պարսից զորավարը զորք է բերել Հայաստան:
4.Նա զարմանում էր, թե ինչ է իր մեջ տեղի ունենում:
5.Բեշիրը մտածում էր, որ իր անունը լսելիս սարսափահար ենլինում:
Առաջադրանք 1
Դասարանական-Արևելյան Հայաստանի դրությունը /Հայոց պատմություն , 8-րդ դասարան, էջ 55–64
Տանը
Եվրոպական զարգացած երկրների համեմատ Ռուսաստանում ավելի ուշ սկսվեց արդյունաբերական հասարակության ձևավորումը։ Երկրի հասարակական առաջընթացն արագացավ հատկապես Ալեքսանդր 2-րդ կայսեր կողմից 1860-1870թթ իրականացաված լիբերալ, այսինքն ազատական բարեփոխումների շնորհիվ։ Արդիականացման գործընթացը ներթափանցեց նաև կայսրության ազգային երկրամասեր, այդ թվում Արևելյան Հայաստանը։
1830-ական թվականներին Արևելյան Հայաստանի մեծ մասի ազատագրումով և հայ բնակչության ներգաղթով նպաստավոր պայմաններ ու հեռանկարներ ստեղծվեցին տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային զարգացման համար։ Վարչաքաղաքական բաժանումների հետևանքով սկսեցին ուրվագծվել Հայաստանի սահմանները: Առաջիկա 30 տարվա ընթացքում ցանքատարածություններն ավելացան 2.5 անգամ, կրկնապատկվեց անասունների գլխաքանակը: Արարատյան դաշտում և լեռնային գոգավորություններում ցորենի ու գարու արտադրությունը հնգապատկվեց, բրինձինը՝ ավելացավ 2.5 անգամ, բամբակինը և վուշինը՝ գրեթե 4 անգամ: Միայն 3 տարում՝ 1861-1864 թվականներին, բամբակի արտադրությունը տասնապատկվեց՝ հասնելով 300 հազար փութի: Զգալի առաջընթաց ապրեցին այգեգործությունը և խաղողագործությունը: Շուկային համապատասխան՝ փոփոխություններ կրեցին յուղատու բույսերի արտադրությունը, շերամապահությունը, բանջարաբուծությունը։ Ալեքսանդր II կայսեր իշխանության շրջանում (1855-1881) սկսեցին զարգանալ բուրժուական հարաբերությունները։ Կապիտալիզմը զարգանում էր նաև Անդրկովկասում։ Ձեռքի աշխատանքն աստիճանաբար սկսել էր մեքենայացվել, կարգավորվել էին խճուղային ճանապարհներ, նորույթ էր երկաթուղիների կառուցումը։ 1883 թվականին սկսեց գործել Բաքու-Թիֆլիս-Բաթում, իսկ 1899 թվականին՝ Թիֆլիս-Ալեքսանդրապոլ-Կարս երկաթուղին։ 1901 թվականին Ալեքսանդրապոլը կապվեց Երևանի հետ։ Դրա շնորհիվ Ռուսաստանից ներմուծվում էր արդյունաբերական արտադրանք, իսկ Անդրկովկասից ու Հայաստանից տարվում էր գյուղատնտեսական ապրանք. Երևան և Ալեքսանդրապոլ քաղաքների առևտրական շրջանառությունը դարի վերջին տասնամյակներին 1860-ական թվականների համեմատությամբ աճեց ավելի քան երեք անգամ։ Աճեց նաև հացահատիկի, բամբակի, գինու, կոնյակի, մետաքսի, ծխախոտի, բրդի, չոր մրգի առևտուրն ու արտահանումը։
Ռուսական կապիտալը սկսեց լայնորեն ներդրվել Անդրկովկասում։ Երկրամասի տնտեսական կյանքի զարգացմանն էապես նպաստեց երկաթուղու շինարարությանը։ 1899թվականին գործարկվեց Թիֆլիս-Ալեքսանդրապոլ-Կարս երկաթուղին, իսկ երեք տարի հետո՝Ալեքսանդրապոլ-Երևան հատվածը։ Արևելյան Հայաստանում արդյունաբերության հիմնական ճյուղը պղնձի արտադրությունն էր, որը զարգացզծ էր Ալավերդիում և Կապանում։ Երկրորդ տեղն էր գրավում կոնյակի արտադրությունը։Արևելյան Հայաստանըկոնյակի և օղու արտադրությամբ աստիճանաբար ճանաչում ձեռք բերեց ամբողջ աշխարհում։ Հատկապես նշանավորէր Ն.Շուշտովի գործարանի «Արարատ» ապրանքանիշի կոնյակը։ Հայկական գյուղը նույնպես մուտք գործեց շուկայական հարաբերությունների ոլորտ։
Երեկ ամսի 30-ին մեզ այցելել էր Իրինա Գասպարյանը։ Նա ասորի էր։ Մեզ նա պատմեց շատ հետաքրքիր պատմություններ, ասորիների հետ կապված։ Նա ասեց որ իրենց այբուբենա կազմված է 29 տառից։ Մեզ նա բերել էր գիրք որ թարգմանված էր հայերենով, ասորերենով և ռո ւսերենով։ Նաև նրանք ունեն միջազգային թերթ” ” որը նաև թարգմանված էր ասորորենով։ Նա պատասխանեց մեր հարցերին շատ հետաքրքիր էին, նաև ես հարց տվեցի թե ինչպես նա ասորորոն կլինի ” ԵՍ ՍԻՐՈՒՄ ԵՄ ԵՐԵՎԱՆԸ”։ Նա նաև ասաց որ բաստուրման հայկական մսամթերք չէր, այլ ծագումով ասորական է։ Կրթահամալիրի կողմից մենք նվիրեցինք սուրճի բաժակ որը պատրաստվավծ էր ձեռքով։
Քարտեզի վրա նշել Իրանի հարևան պետությունները և ափերը ողողող ջրային ավազանները:
Բնութագրեք Իրանի աշխարհագրական դիրքը:
Իրանի աշխարհագրական դիրքն ամենից առաջ որոշվում է իր ընդարձակ տարածքով, որը ձգվում է Կասպից ծովից մինչև Պարսից և Օմանի ծոցերը և Թուրքիայի ու Իրաքի սահմաններից մինչև Աֆղանստան ու Պակիստան: Այն գտնվում է ԱՊՀ – անդամ երկրներից դեպի Հնդկական օվկիանոս և Հարավային Ասիայից դեպի Միջին Արևելքի երկրներ ձգվող ցամաքային և օդային ճանապարհների խաչմերուկում: Առանձնահատուկ տնտեսաաշխարհագրական և քաղաքաաշխարհագրական օբյեկտ է Պարսից ծոցը, որի ափամերձ գոտում է գտնվում նավթի համաշխարհային պաշարների 67% – ը: Քաղաքաաշխարհագրական դիրքի առանձնահատկությունը ՆԱՏՕ – ի անդամ Թուրքիային սահմանակից և արաբական աշխարհին մոտ լինելն է:
Ի՞նչ դեր ունի Իրանը հվ-արմ Ասիայում:
Իրանը թողարկում է պլաստմասսաներ, պարարտանյութեր, ռետինատեխնիկական ապրանքներ, լաքեր, ներկեր, լվացող նյութեր։ Իրանական ձեռագործ գորգերը ունեն մեծ պահանջարկ միջազգային շուկայում։ Իրանը արտահանում է նաև տրակտորներ, ավտոմոբիլներ, էլեկտրատեխնիկական և էլեկտրոնային մեքենաներ։
Որո՞նք են Իրանի զարգացման նախադրյալները:
Իրանի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով ՝ նավթով, բնական գազով, մետաղային պաշարներով, շինանյութերով: Երկրի հյուսիսում, կենտրոնական և Պարսից ծոցին հարող շրջաններում հայտնաբերվել են նավթի և բնական գազի համաշխարհային նշանակության պաշարներ: Իրանում են գտնվում նավթի համաշխարհային պաշարների 9% – ը և բնական գազի ՝ 17% – ը: Հսկայական են հանքային աղերի պաշարները: Երկրի ընդերքում հայտնաբերված են քարածուխ, ուրան, սև և գունավոր մետաղներ: Մեծ չափերի են հասնում նաև շինանյութերի, հատկապես մարմարի պաշարները: Իրանի համար կարևոր նշանակություն ունեն հանգստի և զբոսաշրջության ռեսուրսները, որոնցով առանձնանում են առափնյա գոտին և լեռնային շրջանները: Իրանը հարավարևմտյան Ասիայի ամենաբազմազգ և ամենաբազմալեզու, բազմակրոն պետությունն է: Իրանն ապահովված է աշխատանքային ռեսուրսների մեծ ներուժով: Տնտեսության առաջատար ճյուղը արդյունաբերությունն է: Իրանի արագ զարգացող ճյուղերից է մեքենաշինությունը: Արագ է զարգանում նաև քիմիական արդյունաբերությունը, որին նպաստել է հարուստ հումքի առկայությունը: Թեթև արդյունաբերության հնագույն, ամենատարածված և եկամտաբեր ճյուղը գորգագործությունն է: Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը բուսաբուծությունն է: Իրանը այգեգործության երկիր է:
Իրանը ունի բնական հանածոների մեծ պաշարներ, որոնցից են ՝ նավթը, գազը, գունավոր մետաղները (երկաթ, պղինձ, կապար, ցինկ, քրոմ, մոլիբդեն): Իրանն ունի շինանյութի մեծ պաշարներ, քարածուխ, ուրան…
785 million people lack even a basic drinking–water service, including 144 million people who are dependent on surface water. Globally, at least 2 billion people use a drinking water source contaminated with faeces. Contaminated water can transmit diseases such diarrhoea, cholera, dysentery, typhoid, and polio.
Safe and readily available water is important for public health, whether it is used for drinking, domestic use, food production or recreational purposes. Improved water supply and sanitation, and better management of water resources, can boost countries’ economic growth and can contribute greatly to poverty reduction.
In 2010, the UN General Assembly explicitly recognized the human right to water and sanitation. Everyone has the right to sufficient, continuous, safe, acceptable, physically accessible, and affordable water for personal and domestic use.
Contaminated water and poor sanitation are linked to transmission of diseases such as cholera, diarrhoea, dysentery, hepatitis A, typhoid, and polio. Absent, inadequate, or inappropriately managed water and sanitation services expose individuals to preventable health risks. This is particularly the case in health care facilities where both patients and staff are placed at additional risk of infection and disease when water, sanitation, and hygiene services are lacking. Globally, 15% of patients develop an infection during a hospital stay, with the proportion much greater in low-income countries.
Inadequate management of urban, industrial, and agricultural wastewater means the drinking-water of hundreds of millions of people is dangerously contaminated or chemically polluted.
Some 829 000 people are estimated to die each year from diarrhoea as a result of unsafe drinking-water, sanitation, and hand hygiene. Yet diarrhoea is largely preventable, and the deaths of 297 000 children aged under 5 years could be avoided each year if these risk factors were addressed. Where water is not readily available, people may decide handwashing is not a priority, thereby adding to the likelihood of diarrhoea and other diseases.
Diarrhoea is the most widely known disease linked to contaminated food and water but there are other hazards. In 2017, over 220 million people required preventative treatment for schistosomiasis – an acute and chronic disease caused by parasitic worms contracted through exposure to infested water.
In many parts of the world, insects that live or breed in water carry and transmit diseases such as dengue fever. Some of these insects, known as vectors, breed in clean, rather than dirty water, and household drinking water containers can serve as breeding grounds. The simple intervention of covering water storage containers can reduce vector breeding and may also reduce faecal contamination of water at the household level.
ԱՐԱՔՍ ՔԱԼԻՋՅԱՆ 